Phân thức đại số là gì?

Một **phân thức đại số** là biểu thức có dạng
$$\frac{A}{B},$$
trong đó $A$, $B$ là những đa thức và $B$ khác đa thức $0$. Đa thức $A$ gọi là **tử thức**, đa thức $B$ gọi là **mẫu thức**.
Ví dụ, $\dfrac{2x-1}{x^2+3}$ và $\dfrac{5}{x-2}$ là các phân thức đại số. Mỗi đa thức cũng là một phân thức có mẫu thức bằng $1$; chẳng hạn $x^2-3x=\dfrac{x^2-3x}{1}$.
Biểu thức $\dfrac{x+1}{\sqrt{x}}$ không phải là phân thức đại số theo định nghĩa trên vì $\sqrt{x}$ không phải đa thức.
Hai phân thức bằng nhau

Với hai phân thức $\dfrac{A}{B}$ và $\dfrac{C}{D}$, ta có
$$\frac{A}{B}=\frac{C}{D}\quad\text{khi}\quad AD=BC.$$
Muốn kiểm tra hai phân thức có bằng nhau hay không, hãy nhân tử thức của phân thức này với mẫu thức của phân thức kia rồi so sánh hai tích.
Ví dụ,
$$\frac{x+1}{x-1}=\frac{x^2-1}{(x-1)^2}$$
vì $(x+1)(x-1)^2=(x-1)(x^2-1)$. Hai vế đều được xét tại những giá trị làm các mẫu thức khác $0$.
Điều kiện xác định

Giá trị của phân thức $\dfrac{A}{B}$ chỉ được xác định tại những giá trị của biến làm $B\ne0$. Vì vậy, trước khi thay số để tính giá trị, cần thực hiện hai bước:
1. Tìm điều kiện để mẫu thức khác $0$.
2. Kiểm tra giá trị cần thay có thỏa mãn điều kiện đó hay không.
Chẳng hạn, phân thức $\dfrac{2x+1}{x-3}$ xác định khi $x\ne3$. Không thể tính giá trị của phân thức này tại $x=3$.
Ví dụ: tìm điều kiện và tính giá trị
Xét phân thức
$$P=\frac{x+1}{x-2}.$$
Mẫu thức khác $0$ khi $x-2\ne0$, tức là $x\ne2$.
Giá trị $x=5$ thỏa mãn điều kiện xác định. Do đó
$$P(5)=\frac{5+1}{5-2}=\frac{6}{3}=2.$$
Tại $x=2$, mẫu thức bằng $0$ nên phân thức không xác định.
Nhận biết phân thức đại số
Biểu thức nào sau đây là phân thức đại số?
Đúng. Tử thức và mẫu thức đều là đa thức.
$\sqrt{x}+1$ không phải đa thức.
$\sqrt{x}+1$ không phải đa thức.
$x+\dfrac{1}{x}$ không phải đa thức.
Lời giải
Ở phương án A, cả $x+1$ và $x^2+1$ đều là đa thức, mẫu thức không phải đa thức $0$. Các phương án còn lại có $\sqrt{x}$ hoặc $\dfrac{1}{x}$ trong tử hay mẫu nên không có đúng dạng thương của hai đa thức. Chọn A.
Tìm điều kiện và tính giá trị
Cho $P=\dfrac{2x-1}{x+3}$. Kết luận nào đúng?
Nghiệm của $x+3=0$ là $x=-3$, không phải $x=3$.
Đúng. Điều kiện và giá trị của phân thức đều được xác định chính xác.
Điều kiện đúng nhưng $P(1)=\dfrac14$, không phải $1$.
Phân thức không xác định tại $x=-3$.
Lời giải
Điều kiện xác định là $x+3\ne0$, hay $x\ne-3$. Với $x=1$, ta có $P(1)=\dfrac{2\cdot1-1}{1+3}=\dfrac14$. Chọn B.
Kiến thức cần nhớ
Phân thức đại số có dạng $\dfrac{A}{B}$, trong đó $A$, $B$ là đa thức và $B$ khác đa thức $0$. Hai phân thức bằng nhau khi hai tích chéo bằng nhau. Khi tính giá trị của phân thức, phải tìm và kiểm tra điều kiện mẫu thức khác $0$ trước khi thay số.