Tỉ lệ thức là gì?
Tỉ lệ thức là đẳng thức của hai tỉ số:
$$\frac{a}{b}=\frac{c}{d},$$
trong đó $b\ne0$, $d\ne0$. Cũng có thể viết
$$a:b=c:d.$$
Muốn kiểm tra bốn số có lập thành tỉ lệ thức theo thứ tự đã cho hay không, có thể rút gọn hai tỉ số về cùng dạng hoặc so sánh hai tích chéo.
Tính chất tích chéo

Nếu
$$\frac{a}{b}=\frac{c}{d}\qquad(b,d\ne0),$$
thì
$$ad=bc.$$
Ngược lại, từ $ad=bc$, nếu $b,d\ne0$ thì lập được $\dfrac{a}{b}=\dfrac{c}{d}$.
Hai tích $ad$ và $bc$ được gọi là hai tích chéo. Cần nối đúng các vị trí, không nhân hai số cùng tử hoặc cùng mẫu.
Cách kiểm tra một tỉ lệ thức

Với $\dfrac ab$ và $\dfrac cd$:
1. Kiểm tra $b,d$ khác $0$.
2. Tính $ad$ và $bc$.
3. Nếu hai tích bằng nhau thì hai tỉ số lập thành tỉ lệ thức; nếu khác nhau thì không.
Cách rút gọn hai tỉ số cũng cho cùng kết luận.
Ví dụ: tìm thành phần chưa biết
Tìm $x$ trong tỉ lệ thức
$$\frac{x}{18}=\frac{5}{6}.$$
Hai mẫu $18$ và $6$ đều khác $0$. Nhân chéo:
$$6x=18\cdot5.$$
Do đó
$$x=\frac{18\cdot5}{6}=15.$$
Thử lại: $15/18=5/6$, nên kết quả phù hợp.
Nhận biết tỉ lệ thức
Cặp tỉ số nào sau đây lập thành một tỉ lệ thức?
$2\cdot6\ne3\cdot5$.
$3\cdot8\ne5\cdot5$.
Đúng. $6\cdot15=9\cdot10=90$.
$4\cdot20\ne7\cdot12$.
Lời giải
Với $\dfrac69=\dfrac{10}{15}$, hai tích chéo đều bằng $90$. Các phương án khác có hai tích chéo khác nhau. Chọn C.
Tìm ẩn trong tỉ lệ thức
Giá trị của $x$ trong $\dfrac{x}{15}=\dfrac8{10}$ là
Đây là tử của tỉ số thứ hai, chưa dùng tính chất tỉ lệ thức.
Đây là mẫu của tỉ số thứ hai, không phải giá trị của $x$.
Giá trị này không thỏa $10x=120$.
Đúng. $x=120:10=12$.
Lời giải
Nhân chéo được $10x=15\cdot8=120$, nên $x=12$. Chọn D.
Kiến thức cần nhớ
Tỉ lệ thức là đẳng thức của hai tỉ số. Với mẫu khác $0$, $a/b=c/d$ tương ứng với $ad=bc$.