Sự xác lập, mở rộng và chuyển sang độc quyền

Sự xác lập diễn ra qua một quá trình

Cách mạng tư sản tạo điều kiện chính trị–xã hội để phát triển kinh tế tư bản chủ nghĩa. Cách mạng công nghiệp làm biến đổi sản xuất, tạo chuyển biến lớn về kinh tế và xã hội. Hai quá trình có quan hệ, không phải hai tên của cùng một sự kiện. Sự xác lập chủ nghĩa tư bản diễn ra ở các nước vào những thời điểm, hình thức khác nhau. Cần theo dõi cả thời gian và địa bàn, không lấy một mốc chung thay cho mọi quốc gia.

Ba giai đoạn khái quát ở châu Âu và Bắc Mỹ

| Thời gian | Chuyển biến nổi bật | |---|---| | Nửa sau thế kỉ XVII | Chủ nghĩa tư bản được xác lập ở Hà Lan, Anh | | Cuối thế kỉ XVIII | Được xác lập ở Pháp, mở rộng ra ngoài châu Âu qua thắng lợi ở Bắc Mỹ | | Nửa sau thế kỉ XIX | Các cuộc cách mạng, đấu tranh thống nhất tiếp diễn, xác lập ở I-ta-li-a, Đức… | Từ thập kỉ 60 thế kỉ XVIII, Cách mạng công nghiệp bắt đầu ở Anh rồi lan ra nhiều nước. Nền sản xuất máy móc củng cố cơ sở kinh tế của chế độ tư bản. Các cuộc đấu tranh thống nhất Đức, I-ta-li-a trong thập kỉ 60–70 thế kỉ XIX góp phần khắc phục chia cắt, tạo thị trường thống nhất. Khái quát này nói tiến trình xác lập và mở rộng, không có nghĩa các nước đạt cùng trình độ hoặc mọi tàn dư của chế độ cũ đều chấm dứt ngay.

Bài luyện

Nhận xét nào đọc đúng ba giai đoạn trong bảng?

AQuá trình bắt đầu ở một số nước châu Âu, mở rộng ra Bắc Mỹ và tiếp tục ở những địa bàn khác.BCách mạng công nghiệp chỉ là tên khác của việc thống nhất các quốc gia.CChiến tranh giành độc lập ở Bắc Mỹ diễn ra sau thống nhất Đức trong cùng thế kỉ.DChủ nghĩa tư bản được xác lập đồng thời ở mọi nước vào nửa sau thế kỉ XVII.

Mở rộng ở Mỹ La-tinh, châu Á và qua thuộc địa

Nửa đầu thế kỉ XIX, phong trào giành độc lập tại các thuộc địa Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha ở Mỹ La-tinh đưa đến sự thành lập các quốc gia tư sản. Ở châu Á, Duy tân Minh Trị từ năm 1868 đưa Nhật Bản phát triển theo con đường tư bản chủ nghĩa. Duy tân Minh Trị gồm cải cách chính trị, kinh tế, quân sự, văn hoá, giáo dục; vừa thúc đẩy phát triển, vừa giúp Nhật Bản tránh nguy cơ bị các cường quốc phương Tây xâm lược. Cách mạng Tân Hợi năm 1911 lật đổ triều Mãn Thanh, chấm dứt quân chủ chuyên chế và mở đường cho chủ nghĩa tư bản ở Trung Quốc, dù chưa thủ tiêu giai cấp địa chủ phong kiến. Song hành với phát triển kinh tế là nhu cầu nguyên liệu, nhân công, thị trường và đầu tư. Các nước tư bản tăng cường xâm lược, mở rộng thuộc địa; cuối thế kỉ XIX–đầu thế kỉ XX chuyển sang giai đoạn đế quốc chủ nghĩa. Nhân dân nhiều nước châu Á, châu Phi, Mỹ La-tinh chịu áp bức, bóc lột. Như vậy, mở rộng chủ nghĩa tư bản có nhiều biểu hiện. Không coi tất cả là những cuộc cải cách giống nhau, cũng không mô tả xâm lược thuộc địa chỉ như sự lan truyền kĩ thuật hoà bình.

Bài luyện

Dòng nào so sánh đúng Duy tân Minh Trị và Cách mạng Tân Hợi?

AMinh Trị lật đổ triều Mãn Thanh; Tân Hợi cải cách Nhật Bản trên nhiều lĩnh vực.BMinh Trị diễn ra năm 1911 ở Nhật Bản; Tân Hợi diễn ra năm 1868 ở Trung Quốc.CMinh Trị củng cố chế độ phong kiến; Tân Hợi thủ tiêu giai cấp địa chủ và xoá các tàn dư phong kiến.DMinh Trị cải cách Nhật Bản từ năm 1868; Tân Hợi lật đổ Mãn Thanh năm 1911, cùng mở đường phát triển tư bản.

Từ tự do cạnh tranh sang độc quyền

Cuối thế kỉ XIX–đầu thế kỉ XX, nguồn năng lượng mới và thành tựu khoa học–kĩ thuật thúc đẩy sản xuất. Cạnh tranh gay gắt làm nhiều xí nghiệp nhỏ bị phá sản; những xí nghiệp lớn hình thành, sản xuất và tư bản ngày càng tập trung.

Quan hệ từ phát triển sản xuất, cạnh tranh, tập trung đến liên minh độc quyền. — Sơ đồ khái quát quá trình ở cuối thế kỉ XIX–đầu thế kỉ XX; phần dưới giải thích từng quan hệ.

Các nhà tư bản lớn liên minh để nắm phần lớn sản xuất hoặc tiêu thụ một số hàng hoá, thu lợi nhuận cao. Đó là tổ chức độc quyền. Các hình thức tiêu biểu gồm các-ten, xanh-đi-ca ở Đức và Pháp, tơ-rớt ở Mỹ. Sự phát triển của các tổ chức này tạo cơ sở cho bước chuyển sang giai đoạn độc quyền, chi phối đời sống kinh tế. Mấu chốt là sự thay đổi quy mô tập trung và quyền chi phối sản xuất, thị trường. Không chỉ cần một xưởng mua thêm máy móc là đủ kết luận đã hình thành tổ chức độc quyền.

Bài luyện

Chuỗi nào giải thích đúng sự hình thành các tổ chức độc quyền cuối thế kỉ XIX–đầu thế kỉ XX?

ALiên minh độc quyền → các cuộc cách mạng tư sản bùng nổ → sản xuất bằng máy móc hình thành.BCác nhà tư bản nhỏ liên kết → quy mô các xí nghiệp giảm → sản xuất phân tán thành nhiều cơ sở.CMở rộng thuộc địa → xoá cạnh tranh giữa xí nghiệp → tư bản phân tán cho nhiều nhà sản xuất nhỏ.DSản xuất phát triển, cạnh tranh gay gắt → sản xuất tập trung ở xí nghiệp lớn → các nhà tư bản lớn liên minh.

Đọc lược đồ và khái quát sự phát triển

Mở Hình 6 trang 15 trong liên kết lược đồ chính thức của NXB. Đọc tên “Các đế quốc và thuộc địa đầu thế kỉ XX”, sau đó đọc chú giải. Mỗi màu được ghi cho một nước đế quốc và các thuộc địa; không phải mọi phần cùng màu đều là thuộc địa. Chẳng hạn, cần phân biệt chính quốc Anh với các địa bàn thuộc địa cùng màu. Ví dụ, màu xanh lá trong chú giải ghi “Anh và các thuộc địa”: nước Anh là chính quốc, còn Ấn Độ là một địa bàn thuộc địa cùng nhóm màu. Dẫn chứng cho thấy phạm vi thuộc địa vượt ra ngoài châu Âu; không dùng diện tích các vùng màu để tự tính tỉ lệ khi bản đồ không cung cấp số liệu. Giữ bối cảnh đầu thế kỉ XX và lớp biên giới được chú giải trong sách; không coi đó là bản đồ chế độ chính trị hiện nay. Thực hành: lập bảng tóm tắt cuối thế kỉ XIX–đầu thế kỉ XX với ba hàng: mở rộng địa bàn, xâm lược thuộc địa, chuyển sang độc quyền; mỗi hàng ghi một biểu hiện và dẫn chứng. Chẳng hạn, Nhật Bản gắn với cải cách Minh Trị, còn các-ten, xanh-đi-ca, tơ-rớt gắn với tổ chức kinh tế. Phần nhận xét giải thích sự mở rộng nhanh về phạm vi ảnh hưởng, đồng thời nêu quan hệ thống trị, bóc lột thuộc địa.

Bài luyện

Theo chú giải Hình 6 trang 15, màu xanh lá ghi “Anh và các thuộc địa”. Cách đọc nào đúng?

ANước Anh và Ấn Độ cùng màu nên đều là thuộc địa của một nước đế quốc khác.BNước Anh và Ấn Độ cùng màu nên có cùng vị trí chính trị trong hệ thống đế quốc.CNước Anh là chính quốc, Ấn Độ là thuộc địa; cùng nhóm màu biểu thị quan hệ trong hệ thống đế quốc Anh.DNước Anh là chính quốc, Ấn Độ là thuộc địa; nhóm màu biểu thị phạm vi ấy vẫn giữ nguyên hiện nay.