Sự xác lập, mở rộng và chuyển sang độc quyền

Sự xác lập diễn ra qua một quá trình

Cách mạng tư sản tạo điều kiện chính trị–xã hội để phát triển kinh tế tư bản chủ nghĩa. Cách mạng công nghiệp làm biến đổi sản xuất, tạo chuyển biến lớn về kinh tế và xã hội. Hai quá trình có quan hệ, không phải hai tên của cùng một sự kiện. Sự xác lập chủ nghĩa tư bản diễn ra ở các nước vào những thời điểm, hình thức khác nhau. Cần theo dõi cả thời gian và địa bàn, không lấy một mốc chung thay cho mọi quốc gia.

Ba giai đoạn khái quát ở châu Âu và Bắc Mỹ

| Thời gian | Chuyển biến nổi bật | |---|---| | Nửa sau thế kỉ XVII | Chủ nghĩa tư bản được xác lập ở Hà Lan, Anh | | Cuối thế kỉ XVIII | Được xác lập ở Pháp, mở rộng ra ngoài châu Âu qua thắng lợi ở Bắc Mỹ | | Nửa sau thế kỉ XIX | Các cuộc cách mạng, đấu tranh thống nhất tiếp diễn, xác lập ở I-ta-li-a, Đức… | Từ thập kỉ 60 thế kỉ XVIII, Cách mạng công nghiệp bắt đầu ở Anh rồi lan ra nhiều nước. Nền sản xuất máy móc củng cố cơ sở kinh tế của chế độ tư bản. Các cuộc đấu tranh thống nhất Đức, I-ta-li-a trong thập kỉ 60–70 thế kỉ XIX góp phần khắc phục chia cắt, tạo thị trường thống nhất. Khái quát này nói tiến trình xác lập và mở rộng, không có nghĩa các nước đạt cùng trình độ hoặc mọi tàn dư của chế độ cũ đều chấm dứt ngay.

Bài luyện

Nhận xét nào đọc đúng ba giai đoạn trong bảng?

AQuá trình bắt đầu ở một số nước châu Âu, mở rộng ra Bắc Mỹ và tiếp tục ở những địa bàn khác.BCách mạng công nghiệp chỉ là tên khác của việc thống nhất các quốc gia.CChiến tranh giành độc lập ở Bắc Mỹ diễn ra sau thống nhất Đức trong cùng thế kỉ.DChủ nghĩa tư bản được xác lập đồng thời ở mọi nước vào nửa sau thế kỉ XVII.

Mở rộng ở Mỹ La-tinh, châu Á và qua thuộc địa

Nửa đầu thế kỉ XIX, phong trào giành độc lập tại các thuộc địa Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha ở Mỹ La-tinh đưa đến sự thành lập các quốc gia tư sản. Ở châu Á, Duy tân Minh Trị từ năm 1868 đưa Nhật Bản phát triển theo con đường tư bản chủ nghĩa. Cách mạng Tân Hợi năm 1911 lật đổ triều Mãn Thanh, chấm dứt quân chủ chuyên chế và mở đường cho chủ nghĩa tư bản ở Trung Quốc. Song hành với phát triển kinh tế là nhu cầu nguyên liệu, nhân công, thị trường và đầu tư. Các nước tư bản tăng cường xâm lược, mở rộng thuộc địa; cuối thế kỉ XIX–đầu thế kỉ XX chuyển sang giai đoạn đế quốc chủ nghĩa. Nhân dân nhiều nước châu Á, châu Phi, Mỹ La-tinh chịu áp bức, bóc lột. Như vậy, mở rộng chủ nghĩa tư bản có nhiều biểu hiện. Không coi tất cả là những cuộc cải cách giống nhau, cũng không mô tả xâm lược thuộc địa chỉ như sự lan truyền kĩ thuật hoà bình.

Bài luyện

Cặp sự kiện–tác động nào được ghép phù hợp?

ADuy tân Minh Trị 1868 – thống nhất nước Đức; Tân Hợi 1911 – lập chế độ phong kiến ở Nhật Bản.BThống nhất Đức – lật đổ triều Mãn Thanh; Duy tân Minh Trị – lập quốc gia tư sản ở Bắc Mỹ.CĐộc lập Mỹ La-tinh – khôi phục nguyên vẹn sự thống trị của Tây Ban Nha trên mọi thuộc địa.DDuy tân Minh Trị 1868 – phát triển tư bản ở Nhật Bản; Tân Hợi 1911 – mở đường phát triển tư bản ở Trung Quốc.

Từ tự do cạnh tranh sang độc quyền

Cuối thế kỉ XIX–đầu thế kỉ XX, nguồn năng lượng mới và thành tựu khoa học–kĩ thuật thúc đẩy sản xuất. Cạnh tranh gay gắt làm nhiều xí nghiệp nhỏ bị phá sản; những xí nghiệp lớn hình thành, sản xuất và tư bản ngày càng tập trung.

Quan hệ từ phát triển sản xuất, cạnh tranh, tập trung đến liên minh độc quyền. — Sơ đồ khái quát quá trình ở cuối thế kỉ XIX–đầu thế kỉ XX; phần dưới giải thích từng quan hệ.

Các nhà tư bản lớn liên minh để nắm phần lớn sản xuất hoặc tiêu thụ một số hàng hoá, thu lợi nhuận cao. Đó là tổ chức độc quyền. Các hình thức tiêu biểu gồm các-ten, xanh-đi-ca ở Đức và Pháp, tơ-rớt ở Mỹ. Sự phát triển của các tổ chức này tạo cơ sở cho bước chuyển sang giai đoạn độc quyền, chi phối đời sống kinh tế. Mấu chốt là sự thay đổi quy mô tập trung và quyền chi phối sản xuất, thị trường. Không chỉ cần một xưởng mua thêm máy móc là đủ kết luận đã hình thành tổ chức độc quyền.

Bài luyện

Chuỗi giải thích nào làm rõ sự hình thành tổ chức độc quyền?

ACác xí nghiệp đều giữ nguyên quy mô → không có liên minh → tự hình thành quyền chi phối.BXí nghiệp nhỏ mua một máy mới → mọi thị trường thế giới lập tức do xí nghiệp đó kiểm soát.CTổ chức độc quyền ra đời trước sản xuất tư bản → tạo ra tất cả cuộc cách mạng tư sản.DSản xuất phát triển, cạnh tranh gay gắt → tập trung vào xí nghiệp lớn → liên minh để chi phối sản xuất, tiêu thụ và thu lợi nhuận cao.

Đọc lược đồ và khái quát sự phát triển

Mở Hình 6 trang 15 trong liên kết lược đồ chính thức của NXB. Đọc tên “Các đế quốc và thuộc địa đầu thế kỉ XX”, sau đó đọc chú giải. Mỗi màu được ghi cho một nước đế quốc và các thuộc địa; không phải mọi phần cùng màu đều là thuộc địa. Chẳng hạn, cần phân biệt chính quốc Anh với các địa bàn thuộc địa cùng màu. Có thể chọn một nhóm màu, xác định chính quốc và một khu vực thuộc địa, rồi nêu phạm vi ảnh hưởng. Giữ bối cảnh đầu thế kỉ XX và lớp biên giới được chú giải trong sách; không coi đó là bản đồ chế độ chính trị hiện nay. Bảng tổng kết nên phân biệt mở rộng địa bàn, xâm lược thuộc địa và thay đổi tổ chức kinh tế.

Bài luyện

Vì sao không thể nhận xét sự mở rộng chủ nghĩa tư bản chỉ là truyền bá kĩ thuật?

AVì các nước đều phát triển hoàn toàn đồng thời và không có thuộc địa.BVì không có thành tựu khoa học–kĩ thuật nào liên quan sản xuất tư bản.CVì quá trình còn gắn với xâm lược, bóc lột thuộc địa để tìm nguyên liệu, thị trường, nhân công và lợi nhuận.DVì mọi phong trào giành độc lập đều nhằm giữ nguyên sự thống trị của chính quốc.