Khái niệm chủ nghĩa tư bản hiện đại
Chủ nghĩa tư bản hiện đại chỉ giai đoạn phát triển từ sau Chiến tranh thế giới thứ hai, có những biểu hiện mới. Tiêu biểu là sự kết hợp sức mạnh kinh tế của các tổ chức độc quyền tư nhân với sức mạnh chính trị của nhà nước tư sản.
Nền sản xuất phát triển cao trên cơ sở khoa học–công nghệ; lực lượng lao động đáp ứng yêu cầu mới. Nhà nước và các chủ thể kinh tế có những điều chỉnh để tồn tại, phát triển. Cần phân biệt biểu hiện, cơ chế điều chỉnh với bản chất của chế độ kinh tế–xã hội.
Những tiềm năng nổi bật
| Mặt xem xét | Tiềm năng cần nhận diện |
|---|---|
| Kinh tế | Vốn, quy mô sản xuất, tài chính và thị trường |
| Khoa học–công nghệ | Nghiên cứu, ứng dụng thành tựu mới để phát triển sản xuất |
| Quản lí | Kinh nghiệm, phương pháp tổ chức và quản lí |
| Điều chỉnh | Khả năng thích ứng trước biến đổi của kinh tế, xã hội |
Các nước tư bản phát triển có những trung tâm kinh tế, tài chính và khoa học–công nghệ lớn. Khả năng ứng dụng thành tựu Cách mạng công nghiệp lần thứ tư hỗ trợ nâng năng lực sản xuất.
Vai trò điều tiết của nhà nước thể hiện trong chính sách kinh tế, xã hội để ổn định và phát triển. Khả năng điều chỉnh là một tiềm năng, nhưng chưa chứng minh mọi cuộc khủng hoảng và mâu thuẫn đều đã bị loại bỏ.
Bài luyện
Nhận xét nào nêu đúng biểu hiện tiêu biểu của chủ nghĩa tư bản hiện đại?
Đúng. Đây là nội dung tiêu biểu trong cách định nghĩa của bài.
Khái niệm nhấn mạnh sự kết hợp và vai trò điều chỉnh, không phải hoàn toàn tách rời.
Khái niệm có phạm vi lịch sử và những biểu hiện xác định, không chỉ dấu hiệu buôn bán.
Thành tựu công nghệ không tự chứng minh bản chất chế độ kinh tế–xã hội thay đổi.
Lời giải
Khái niệm đặt trong giai đoạn từ sau Chiến tranh thế giới thứ hai. Sự kết hợp giữa độc quyền tư nhân và nhà nước tư sản là nét tiêu biểu; không chỉ dựa vào việc có công nghệ mới hay hoạt động thị trường.
Dùng dẫn chứng đúng phạm vi và thời gian
SGK nêu phong trào “Chiếm lấy phố Uôn” ở Mỹ năm 2011 như dẫn chứng về bất bình đẳng, chênh lệch giàu nghèo và mâu thuẫn xã hội. Hình biểu tình chống biến đổi khí hậu ở Anh năm 2019 giúp nhận diện vấn đề môi trường trong đời sống xã hội.
Hai dẫn chứng cho thấy một nền sản xuất phát triển vẫn có thể tồn tại những vấn đề phải đối mặt. Chúng không tự cho biết tỉ lệ tài sản, thu nhập hay mức ô nhiễm hiện tại. Không lấy khẩu hiệu của một phong trào làm số liệu thống kê chính xác cho mọi năm.
Muốn liên hệ một vấn đề thời sự, cần chọn nguồn có thể kiểm tra, ghi năm, địa bàn, nội dung. Sau đó mới nối dẫn chứng với khái niệm, tiềm năng hoặc thách thức đang phân tích; không dùng một trường hợp riêng thay cho mọi nước tư bản.
Bài luyện
Cách dùng dẫn chứng phong trào năm 2011 nào phù hợp?
Ảnh cho biết một phần hoạt động, muốn phân tích chính sách cần thêm nguồn.
Đúng. Giữ thời gian và phạm vi giúp dẫn chứng được dùng có căn cứ.
Một dẫn chứng không tự đại diện mọi quốc gia, thời điểm.
Khẩu hiệu và số liệu thống kê có chức năng, căn cứ khác nhau.
Lời giải
Bài dùng phong trào như ví dụ lịch sử về những mâu thuẫn xã hội. Nếu nhận xét tình hình hiện nay, cần dữ kiện hiện nay; không tự thay năm hoặc biến khẩu hiệu thành thống kê.
Ba nhóm thách thức
Thứ nhất là các cuộc khủng hoảng kinh tế, tài chính mang tính toàn cầu. Khủng hoảng năng lượng, lạm phát và sự phụ thuộc vào nhiên liệu hoá thạch đặt ra sức ép với sản xuất, đời sống và môi trường.
Thứ hai là những vấn đề chính trị, xã hội nan giải, như bạo lực, tệ nạn và phân biệt chủng tộc. Thứ ba là mâu thuẫn xã hội, bất bình đẳng và chênh lệch giàu nghèo không được giải quyết triệt để.
Trong cách đánh giá của SGK/SGV, những điều chỉnh không làm thay đổi bản chất của chủ nghĩa tư bản: vẫn là chế độ người bóc lột người. Vì vậy, phân tích cần thấy năng lực phát triển cùng những hạn chế, không chỉ khẳng định có thành tựu hoặc chỉ kể khó khăn.
Bài luyện
Vì sao có khả năng điều chỉnh không đồng nghĩa đã xoá hết thách thức?
Quy mô sản xuất không tự quyết định mọi quan hệ phân phối.
Phân tích xã hội không chỉ xem công nghệ mà còn xem quan hệ, quyền lợi.
Đúng. Năng lực ứng phó và giải quyết triệt để mọi mâu thuẫn là hai kết luận khác nhau.
Bài thừa nhận khả năng điều chỉnh, không phủ nhận mọi tác dụng của chính sách.
Lời giải
Phải đánh giá tác dụng của biện pháp trong phạm vi có căn cứ. Nhận ra khả năng thích ứng không đủ để suy rằng các nguyên nhân và biểu hiện của mọi khủng hoảng, mâu thuẫn đều được loại bỏ.
Phân tích sự điều chỉnh và bản chất
Một nhận xét có căn cứ cần nêu rõ đang nói thành tựu, cơ chế quản lí hay bản chất của chế độ. Chính sách an sinh, bảo vệ môi trường, hỗ trợ kinh tế cho thấy sự điều chỉnh; không vì có điều chỉnh mà kết luận chủ nghĩa tư bản không còn là chủ nghĩa tư bản.
Có thể chọn một vấn đề như bất bình đẳng hoặc khủng hoảng, tìm nguồn đúng thời điểm rồi viết đoạn giải thích: vấn đề là gì, dẫn chứng nào hỗ trợ, nó liên quan tiềm năng hoặc thách thức nào, còn giới hạn gì. Nếu dùng tư liệu 2011 hay 2019, phải giữ năm; việc sưu tầm và trình bày vẫn là nhiệm vụ vận dụng riêng.
Bài luyện
Cách lập luận nào phù hợp với quan điểm về bản chất của chủ nghĩa tư bản hiện đại trong bài?
Công nghệ và bản chất quan hệ kinh tế–xã hội không phải cùng một tiêu chí.
Đúng. Cần phân biệt nội dung thay đổi với nền tảng, bản chất được đánh giá.
Thành tựu và thách thức có thể cùng tồn tại; không phủ nhận một mặt từ mặt kia.
Một chính sách chưa chứng minh mọi mâu thuẫn đã được giải quyết triệt để.
Lời giải
SGK/SGV yêu cầu nhận diện cả biểu hiện mới và những hạn chế của chủ nghĩa tư bản. Điều chỉnh giúp thích ứng, phát triển, nhưng không đủ căn cứ để kết luận bản chất của chế độ đã thay đổi.
Đang học