Sự phát triển của chủ nghĩa xã hội sau năm 1945

Điều kiện ra đời các nhà nước dân chủ nhân dân

Thắng lợi của Hồng quân Liên Xô trong tiêu diệt chủ nghĩa phát xít ở châu Âu tạo điều kiện thuận lợi để nhân dân các nước Đông Âu nổi dậy giành chính quyền, thành lập nhà nước dân chủ nhân dân. Những nhà nước ở Ba Lan, Ru-ma-ni, Hung-ga-ri, Tiệp Khắc, Nam Tư, An-ba-ni, Bun-ga-ri, Cộng hoà Dân chủ Đức được hình thành trong những hoàn cảnh, thời điểm cụ thể. Cần xem cả điều kiện quốc tế và sự đấu tranh của nhân dân mỗi nước, không coi đây chỉ là thay đổi tên gọi trên bản đồ.

Hai giai đoạn ở Đông Âu

| Giai đoạn phát triển | Nhiệm vụ, chuyển biến chính | |---|---| | 1945 – 1949 | Hoàn thành cách mạng dân chủ nhân dân, thực hiện những cải cách cơ bản | | 1949 – giữa thập kỉ 70 | Tiến hành xây dựng chủ nghĩa xã hội, phát triển công nghiệp và nông nghiệp | Trong giai đoạn đầu, các nước thực hiện cải cách ruộng đất, quốc hữu hoá các nhà máy, xí nghiệp của tư bản, thực hiện quyền tự do, dân chủ. Đây là những thay đổi cơ sở kinh tế, chính trị của xã hội. Từ năm 1949 đến giữa những năm 70, với sự giúp đỡ của Liên Xô và nỗ lực của nhân dân, các nước đẩy mạnh công nghiệp hoá, điện khí hoá, phát triển nông nghiệp. Từ những nước nghèo, Đông Âu đạt nhiều thành tựu về sản xuất và đời sống. Sự phân giai đoạn khái quát giúp nhận diện nhiệm vụ chính, không có nghĩa mọi nước tiến hành mọi biện pháp cùng một ngày.

Bài luyện

Cách ghép giai đoạn–nhiệm vụ nào phù hợp với Đông Âu?

A1945–1949: cải cách ruộng đất; từ 1949: chỉ duy trì nông nghiệp, không công nghiệp hoá.BCả hai giai đoạn chỉ tập trung giành chính quyền, chưa triển khai xây dựng kinh tế.C1945–1949: hoàn thành nhiệm vụ cách mạng dân chủ nhân dân; từ 1949: đẩy mạnh xây dựng chủ nghĩa xã hội.D1945–1949: xây dựng chủ nghĩa xã hội; từ 1949: mới bắt đầu cải cách dân chủ nhân dân.

Sự mở rộng ở châu Á và Mỹ La-tinh

| Quốc gia, thời điểm | Chuyển biến chính | |---|---| | Trung Quốc, 1949 | Thành lập nhà nước, lựa chọn con đường xã hội chủ nghĩa | | Việt Nam, 1954; 1976 | Miền Bắc, rồi cả nước tiến lên xây dựng chủ nghĩa xã hội | | Lào, 12–1975 | Thành lập nhà nước, đi lên xây dựng chủ nghĩa xã hội | | Cu-ba, 1959; 1961 | Cách mạng thắng lợi, rồi bước vào thời kì xây dựng xã hội chủ nghĩa | Năm 1949, nước Cộng hoà Nhân dân Trung Hoa thành lập. Tháng 12–1975, nước Cộng hoà Dân chủ Nhân dân Lào thành lập. Các mốc không có cùng một nội dung. Giành chính quyền hoặc độc lập, thành lập nhà nước, lựa chọn con đường phát triển và xây dựng xã hội mới là những bước có quan hệ nhưng cần phân biệt. Ở Việt Nam, giải phóng miền Nam năm 1975 và thống nhất đất nước về mặt nhà nước năm 1976 là hai mốc khác nhau. Với Cu-ba, giữa thắng lợi cách mạng 1959 và giai đoạn xây dựng từ 1961 có những cải cách dân chủ về kinh tế, chính trị, xã hội.

Bài luyện

Dòng nào phân biệt đúng tiến trình Cu-ba theo bài học?

ANăm 1959 cách mạng thắng lợi; từ 1961 bước vào thời kì xây dựng xã hội chủ nghĩa.BNăm 1959 và 1961 là hai cách ghi lịch cũ, lịch mới của cùng một ngày.CNăm 1959 là mốc cả nước Việt Nam hoàn thành thống nhất về nhà nước.DNăm 1961 cách mạng thắng lợi; năm 1959 bắt đầu giai đoạn sau thắng lợi ấy.

Từ mở rộng địa bàn đến một hệ thống thế giới

Sự phát triển ở Đông Âu và mở rộng sang một số nước châu Á, tới Cu-ba ở vùng biển Ca-ri-bê thuộc Mỹ La-tinh làm chủ nghĩa xã hội trở thành một hệ thống thế giới. Các nước hợp tác, giúp đỡ và đạt nhiều thành tựu trong xây dựng. Đông Âu phát triển công nghiệp, nông nghiệp; Cu-ba phát triển cơ cấu sản xuất, giáo dục, y tế, văn hoá trong điều kiện còn nhiều khó khăn, đặc biệt chính sách cấm vận của Mỹ. Những thành tựu góp phần nâng vị trí của các nước xã hội chủ nghĩa trên thế giới. Khái quát hệ thống nói sự mở rộng và vị thế, không có nghĩa mọi nước trong các châu lục đều lựa chọn cùng chế độ, hoặc các nước xã hội chủ nghĩa có điều kiện và trình độ giống hệt nhau.

Bài luyện

Nhận xét nào làm rõ sự mở rộng chủ nghĩa xã hội sau Chiến tranh thế giới thứ hai?

AChỉ phát triển trong một địa bàn và không có liên hệ với nước khác.BMỗi nước được thành lập nhà nước là đã hoàn thành toàn bộ nhiệm vụ xây dựng xã hội mới.CMọi nước châu Âu, châu Á, Mỹ La-tinh đều có cùng chế độ và trình độ phát triển.DMở rộng ở Đông Âu, một số nước châu Á và Cu-ba, trở thành một hệ thống thế giới.

Đọc lược đồ lịch sử và lập bảng tổng kết

Mở Hình 1 trang 22 trong liên kết lược đồ NXB. Tên lược đồ xác định bối cảnh sau Chiến tranh thế giới thứ hai; chú giải màu hồng chỉ các nước dân chủ nhân dân Đông Âu. Có những tên, phạm vi nhà nước thời đó khác hiện nay, như Tiệp Khắc, Nam Tư hoặc hai nhà nước ở Đức. Chọn hai nước trong nhóm kí hiệu, xác định vị trí rồi đối chiếu với phần kiến thức. Lập bảng theo khu vực, quốc gia, mốc và nội dung chuyển biến. Với Đông Âu, tách hai giai đoạn nhiệm vụ; với châu Á, Cu-ba, không bỏ nội dung của từng năm. Không tự dùng bản đồ hiện nay thay tên, phạm vi trong tư liệu lịch sử.

Bài luyện

Cách lập bảng nào giúp tránh nhầm mốc khi tổng kết sự phát triển?

AGhi khu vực, quốc gia, mốc và nội dung; phân biệt giành chính quyền, thống nhất nhà nước và xây dựng xã hội mới.BChỉ ghi năm, bỏ tên nước và nội dung sự kiện.CĐổi mọi tên nước trên lược đồ lịch sử thành tên hiện nay mà không chú thích.DLấy một năm cách mạng thắng lợi làm chung cho tất cả các nước.