Mục tiêu chung và hai nhiệm vụ cơ bản
Mục tiêu chung của cách mạng tư sản là xoá bỏ rào cản kìm hãm nền kinh tế tư bản chủ nghĩa, mở đường cho chủ nghĩa tư bản phát triển. Hai nhiệm vụ cơ bản là dân tộc và dân chủ, nhưng biểu hiện, mức độ giải quyết phụ thuộc hoàn cảnh.
Nhiệm vụ dân tộc hướng tới xoá tình trạng phong kiến cát cứ, hình thành thị trường dân tộc thống nhất hoặc giải phóng dân tộc. Nhiệm vụ dân chủ hướng tới xoá chế độ phong kiến chuyên chế, xác lập nền dân chủ tư sản. Hai nhiệm vụ có quan hệ với nhau, không phải tên hai lực lượng tham gia.
Cùng mục tiêu, khác trọng tâm đấu tranh
| Trường hợp | Trọng tâm cần nhận ra |
|---|---|
| Anh thế kỉ XVII | Đấu tranh chống quân chủ chuyên chế |
| 13 thuộc địa Anh ở Bắc Mỹ | Giành độc lập, lập quốc gia mới |
| Pháp cuối thế kỉ XVIII | Lật đổ chế độ quân chủ chuyên chế |
| Thống nhất Đức, I-ta-li-a | Khắc phục phân tán chính trị, chia cắt lãnh thổ |
Các trường hợp cùng góp phần mở đường cho chủ nghĩa tư bản phát triển. Không vì khác hình thức hoặc trọng tâm trước mắt mà phủ nhận tính chất tư sản của một cuộc cách mạng. Cũng không coi dân chủ tư sản có nghĩa mọi người lao động lập tức được hưởng quyền lợi như nhau; ở Bắc Mỹ, chế độ nô lệ chưa bị xoá bỏ ngay sau giành độc lập.
Bài luyện
Đặc điểm nào giải thích tính chất cách mạng tư sản của Chiến tranh giành độc lập ở Bắc Mỹ?
Đây là nội dung gắn với Cách mạng Anh; chiến tranh ở Bắc Mỹ giải phóng các thuộc địa khỏi Anh.
Đúng. Tính chất tư sản được giải thích bằng thay đổi về nhà nước và điều kiện phát triển kinh tế.
Nội dung này phù hợp nhiệm vụ thống nhất Đức, I-ta-li-a, không phải cuộc chiến tranh ở Bắc Mỹ.
Chế độ nô lệ chưa bị xoá bỏ ngay sau độc lập, là một hạn chế cần phân biệt với thành quả đạt được.
Lời giải
Cuộc chiến tranh giải quyết nhiệm vụ giải phóng dân tộc, đồng thời lập nhà nước tư sản và gỡ rào cản thuộc địa đối với kinh tế. Vì vậy, giải phóng dân tộc và tính chất tư sản gắn với nhau trong cùng cuộc cách mạng.
Phân biệt lãnh đạo với động lực
Lãnh đạo là lực lượng định hướng, tổ chức cách mạng. Quý tộc mới ở Anh là bộ phận quý tộc kinh doanh theo lối tư bản chủ nghĩa, có lợi ích gắn với sự phát triển của nền kinh tế mới. Động lực gồm những lực lượng thúc đẩy cách mạng; giai cấp lãnh đạo và quần chúng nhân dân đều giữ vai trò quan trọng.
| Cuộc cách mạng | Lực lượng lãnh đạo |
|---|---|
| Anh | Liên minh tư sản và quý tộc mới, trong đó quý tộc mới có vai trò quan trọng |
| Bắc Mỹ | Liên minh tư sản và chủ nô |
| Pháp | Giai cấp tư sản giành độc quyền lãnh đạo |
Nông dân, thợ thủ công, công nhân và những tầng lớp nhân dân khác tham gia tuỳ điều kiện từng nước. Chẳng hạn ở Bắc Mỹ, trại chủ, nông dân, công nhân và nô lệ là những lực lượng chính tham gia, trong khi liên minh tư sản, chủ nô giữ vai trò lãnh đạo. Sự tham gia đông đảo, liên tục của quần chúng góp phần quyết định thắng lợi và mức độ triệt để. Gọi là cách mạng tư sản không có nghĩa chỉ tư sản tham gia, cũng không có nghĩa nhóm đông đảo nhất tự động là lực lượng lãnh đạo.
Bài luyện
Dòng nào phân biệt đúng liên minh lãnh đạo và quần chúng tham gia trong Cách mạng Anh?
Liên minh tư sản và chủ nô được nêu ở Bắc Mỹ; tại Anh là tư sản và quý tộc mới.
Đúng. Liên minh này lãnh đạo, còn quần chúng đông đảo góp phần quyết định thắng lợi.
Nông dân tham gia đông đảo nhưng không vì thế trở thành lực lượng lãnh đạo; quý tộc mới khác với quý tộc cũ.
Tăng lữ không phải đồng minh lãnh đạo được nêu cho Cách mạng Anh; cần xác định đúng quý tộc mới.
Lời giải
Quý tộc mới là bộ phận quý tộc kinh doanh theo lối tư bản chủ nghĩa. Phân tích phải tách vai trò định hướng, tổ chức của liên minh lãnh đạo với vai trò thúc đẩy, quyết định thắng lợi của quần chúng.
Kết quả và ý nghĩa có quan hệ nhưng khác nhau
Kết quả là những thay đổi cách mạng đạt được. Ở Anh, chế độ quân chủ lập hiến được xác lập; ở Bắc Mỹ, các thuộc địa giành độc lập, thành lập nhà nước tư sản ngoài châu Âu; ở Pháp, chế độ quân chủ chuyên chế bị lật đổ, những rào cản phong kiến được xoá bỏ.
Ý nghĩa được làm rõ bằng ảnh hưởng của các kết quả ấy: mở đường cho chủ nghĩa tư bản, thúc đẩy chuyển biến xã hội và tác động tới đấu tranh ở nhiều nơi. Đến đầu thập kỉ 70 thế kỉ XIX, chủ nghĩa tư bản được xác lập trên phạm vi thế giới.
Cách mạng Pháp được coi là cuộc đại cách mạng nhờ giải quyết triệt để các nhiệm vụ trong bối cảnh thời đại, sự tham gia mạnh mẽ của quần chúng và ảnh hưởng quốc tế sâu rộng. Nhận xét này không có nghĩa mọi giới hạn về quyền lợi nhân dân lao động đã chấm dứt.
Bài luyện
Dòng nào nối đúng kết quả Cách mạng Pháp với ý nghĩa đối với kinh tế?
Đúng. Vế đầu nêu thay đổi đạt được, vế sau giải thích tác dụng đối với phát triển kinh tế.
Độc quyền lãnh đạo là vai trò chính trị của tư sản; tổ chức độc quyền kinh tế hình thành ở giai đoạn khác.
Phương án ghép lực lượng tham gia ở Pháp với đặc điểm liên minh lãnh đạo của Cách mạng Anh.
Nhà nước tư sản đầu tiên ngoài châu Âu là kết quả ở Bắc Mỹ, không phải Cách mạng Pháp.
Lời giải
Kết quả và ý nghĩa có quan hệ nhưng khác nội dung. Việc xoá rào cản phong kiến là thay đổi đạt được; điều kiện thuận lợi cho kinh tế tư bản chủ nghĩa là tác dụng của thay đổi đó.
Thực hành so sánh và giới thiệu
Có thể lập bảng theo cùng tiêu chí: mục tiêu, nhiệm vụ, lãnh đạo, động lực, kết quả và ý nghĩa. Với mỗi trường hợp, cần dẫn chứng đúng thời kì rồi giải thích điểm chung, nét riêng; không thay tiêu chí giữa các hàng.
Một hướng vận dụng là sưu tầm tư liệu và viết khoảng 200 chữ giới thiệu một cuộc cách mạng. Chọn câu hỏi hẹp, ghi xuất xứ, tách nội dung tư liệu với phần diễn giải. Sản phẩm cần nối bối cảnh, thay đổi chính và ảnh hưởng; câu luyện trong bài không thay việc sưu tầm, viết và trình bày.
Bài luyện
Cơ sở nào phù hợp nhất để giải thích nhận định Cách mạng Pháp cuối thế kỉ XVIII là “đại cách mạng”?
Đây là những đặc điểm tiêu biểu của Cách mạng Anh, không phải căn cứ riêng của nhận định về Pháp.
Đây là những đặc điểm của cuộc Chiến tranh giành độc lập ở Bắc Mỹ.
Nhiệm vụ thống nhất được nêu ở Đức, I-ta-li-a; chưa giải thích nhận định về Cách mạng Pháp.
Đúng. Nhận định dựa trên lực lượng, mức độ giải quyết nhiệm vụ và tầm ảnh hưởng trong bối cảnh thời đại.
Lời giải
SGK đánh giá Cách mạng Pháp qua vai trò lãnh đạo của tư sản, sự tham gia tích cực của quần chúng, kết quả giải quyết nhiệm vụ và ảnh hưởng quốc tế. “Triệt để” đặt trong nhiệm vụ cách mạng tư sản, không có nghĩa mọi bất bình đẳng xã hội đã chấm dứt.
Đang học