Khởi nghĩa Lam Sơn: từ gây dựng lực lượng đến giải phóng đất nước

Nhà Minh đô hộ nước ta từ năm 1407, thực hiện chính sách cai trị, bóc lột và đồng hóa. Năm 1418, Lê Lợi dựng cờ khởi nghĩa ở Lam Sơn. Nguyễn Trãi có đóng góp lớn về mưu lược, vận động và ngoại giao; thắng lợi là kết quả của cả phong trào yêu nước do bộ chỉ huy nghĩa quân lãnh đạo. | Giai đoạn | Hoạt động và bước chuyển | |---|---| | 1418–1423 | hoạt động ở miền tây Thanh Hóa, nhiều lần gặp khó khăn, phải bảo toàn và xây dựng lực lượng | | 1423–1424 | tạm hòa hoãn để củng cố lực lượng | | 1424–1425 | theo kế hoạch chuyển hướng vào Nghệ An, mở rộng vùng giải phóng; tiến vào Tân Bình, Thuận Hóa | | 1426 | tiến quân ra Bắc; thắng lợi Tốt Động–Chúc Động | | 1427 | thắng lợi Chi Lăng–Xương Giang, đánh bại viện binh; Hội thề Đông Quan, quân Minh rút về nước | Chuyển hướng vào Nghệ An theo đề xuất của Nguyễn Chích giúp nghĩa quân thoát thế khó, mở rộng địa bàn và huy động thêm nguồn lực. Không hiểu đây là việc từ bỏ mục tiêu giải phóng phía Bắc: căn cứ và lực lượng vững hơn tạo điều kiện tiến ra Bắc sau đó. Ở giai đoạn cuối, nghĩa quân kết hợp tiến công quân sự với vận động, đàm phán. Đánh bại viện binh làm quân Minh trong thành mất chỗ dựa. Hội thề Đông Quan cuối năm 1427 tạo điều kiện kết thúc chiến tranh, cho quân Minh rút về nước. Khởi nghĩa thắng lợi chấm dứt ách đô hộ nhà Minh, khôi phục độc lập. Năm 1428, Lê Lợi lên ngôi, mở đầu nhà Lê sơ. **Bình Ngô đại cáo** do Nguyễn Trãi soạn thay lời Lê Lợi tuyên bố thắng lợi và nền độc lập được khôi phục. Trước khi dựng cờ năm 1418, Lê Lợi và các hào kiệt tổ chức Hội thề Lũng Nhai năm 1416 ở Thanh Hoá, tạo cơ sở tập hợp lực lượng. Bối cảnh cai trị khắc nghiệt của nhà Minh và sự tiếp nối các phong trào yêu nước giúp giải thích vì sao khởi nghĩa bùng nổ; không chỉ kể tiểu sử người lãnh đạo. Ở giai đoạn cuối, Tốt Động–Chúc Động tháng 11-1426 thuộc địa bàn Hà Nội ngày nay. Tháng 10-1427, nghĩa quân giành thắng lợi ở Chi Lăng (Lạng Sơn), Cần Trạm, Phố Cát, Xương Giang (Bắc Ninh theo SGK hiện hành), đánh bại viện binh. Các địa điểm này giúp nhận ra phạm vi và ý nghĩa của việc tiêu diệt lực lượng tiếp viện, không chỉ là những tên trận để học rời rạc. Tháng 12-1427, Hội thề Đông Quan mở đường cho quân Minh rút về. Cách kết thúc kết hợp kết quả quân sự với đàm phán, thể hiện tinh thần nhân đạo và hạn chế tổn thất. Khởi nghĩa phát triển thành chiến tranh giải phóng có tính chất nhân dân rộng rãi, khôi phục độc lập và tạo điều kiện cho đất nước bước sang thời kì mới.

Mở lược đồ SGK tr. 53. Đọc chú giải trước: kí hiệu nơi dựng cờ, hướng tiến quân, các vùng được giải phóng ở những giai đoạn khác nhau và hướng viện binh Minh. Từ Lam Sơn, lần theo bước chuyển vào Nghệ An rồi tiến ra Bắc. Việc thay đổi hướng hoạt động gắn với mở rộng căn cứ và lực lượng, không phải từ bỏ mục tiêu giải phóng đất nước. Đối chiếu sơ đồ tr. 54 để lập trục bốn giai đoạn: khó khăn ban đầu; tạm hoà hoãn; mở rộng hoạt động; tiến ra Bắc và toàn thắng. Sơ đồ ở đầu mục khái quát trình tự, không thay thế lược đồ địa lí. Với Bình Ngô đại cáo của Nguyễn Trãi, chọn một đoạn nói về khó khăn ban đầu hoặc thắng lợi ở giai đoạn sau. Ghi tác giả, tên tác phẩm, nguồn bản đọc; chỉ ra sự kiện được nhắc và đối chiếu với trục thời gian. Phân biệt cách biểu đạt của áng văn chính luận với dữ kiện cần xác định bằng đối chiếu tư liệu. Sản phẩm có thể là ba cột: ý trong tác phẩm, sự kiện tương ứng, nguồn kiểm tra.