Khởi nghĩa Lam Sơn: từ gây dựng lực lượng đến giải phóng đất nước

Sau khi cuộc kháng chiến của nhà Hồ thất bại năm **1407**, nhà Minh đặt ách đô hộ, đổi tên nước ta thành Giao Chỉ, bóc lột bằng thuế khoá nặng nề, bắt người tài đưa về phục dịch và tìm cách thủ tiêu văn hoá Việt. Nhân dân nổi dậy ở nhiều nơi, tiêu biểu có Trần Ngỗi, Trần Quý Khoáng, nhưng các cuộc khởi nghĩa đều bị đàn áp. Trước cảnh nước mất, nhân dân lầm than, **Lê Lợi** tập hợp nghĩa sĩ, hào kiệt và chọn Lam Sơn ở Thanh Hoá làm căn cứ. **Hội thề Lũng Nhai năm 1416** tạo cơ sở tập hợp lực lượng. Đầu năm **1418**, Lê Lợi dựng cờ khởi nghĩa. Nguyễn Trãi đóng góp lớn về mưu lược, vận động và ngoại giao; thắng lợi gắn với cả phong trào yêu nước do bộ chỉ huy nghĩa quân lãnh đạo. | Giai đoạn | Hoạt động và bước chuyển | |---|---| | 1418–1423 | Nhiều lần bị bao vây, rút lên núi Chí Linh ở miền tây Thanh Hoá để giữ lực lượng. | | 1423–1424 | Tạm hoà hoãn với quân Minh để củng cố lực lượng, tìm phương hướng mới. | | 1424–1425 | Theo kế Nguyễn Chích, chuyển vào Nghệ An, mở rộng căn cứ và vùng giải phóng. | | 1426–1427 | Tiến ra Bắc, thắng Tốt Động–Chúc Động, Chi Lăng–Xương Giang; Hội thề Đông Quan kết thúc chiến tranh. | Chuyển hướng vào **Nghệ An** giúp nghĩa quân mở rộng căn cứ, vùng giải phóng và huy động thêm nguồn lực. Từ cuối năm 1424, nghĩa quân giải phóng Nghệ An rồi mở rộng từ Thanh Hoá đến đèo Hải Vân, tiến vào Tân Bình, Thuận Hoá. Thế và lực được củng cố tạo điều kiện tiến ra Bắc; đây là bước phát triển của mục tiêu giải phóng đất nước. Ở giai đoạn cuối, nghĩa quân thắng **Tốt Động–Chúc Động tháng 11-1426**, **Chi Lăng–Xương Giang tháng 10-1427**, rồi tổ chức **Hội thề Đông Quan tháng 12-1427**. Nghĩa quân kết hợp tiến công với vận động, đàm phán. Đánh bại viện binh làm quân Minh trong thành mất chỗ dựa. **Hội thề Đông Quan** do Lê Lợi và Vương Thông dẫn đầu hai phía mở đường cho quân Minh rút về nước, thể hiện tinh thần nhân đạo và hạn chế tổn thất. Tốt Động–Chúc Động thuộc Hà Nội ngày nay; Chi Lăng thuộc Lạng Sơn, còn Cần Trạm, Phố Cát, Xương Giang được SGK hiện hành định vị ở Bắc Ninh. Những chú thích hiện nay giúp đọc địa bàn, không thay tên trận lịch sử. Khởi nghĩa phát triển thành **chiến tranh giải phóng dân tộc có tính chất nhân dân rộng rãi**. Thắng lợi chấm dứt ách đô hộ nhà Minh, khôi phục độc lập, đập tan âm mưu thủ tiêu văn hoá Đại Việt và mở ra thời kì phát triển mới. Năm **1428**, Lê Lợi lên ngôi, mở đầu nhà Lê sơ. **Bình Ngô đại cáo** do Nguyễn Trãi soạn thay lời Lê Lợi tuyên bố thắng lợi và nền độc lập được khôi phục.

Mở lược đồ SGK tr. 53, đọc chú giải nơi dựng cờ, hướng tiến quân, hướng viện binh Minh và các lớp màu địa bàn. Màu vàng nhạt chỉ khu vực hoạt động năm 1418–1423; xanh lá chỉ vùng giải phóng năm 1424–1425; xanh lam nhạt chỉ vùng giải phóng năm 1426–1427. Từ Lam Sơn, lần theo hướng vào Nghệ An rồi tiến ra Bắc; đối chiếu mũi tên quân Minh và kí hiệu đánh viện binh để giải thích bước chuyển cuối. Đường biên quốc gia ngày nay là thông tin tham chiếu, không phải diễn biến hay phạm vi giải phóng. Đối chiếu sơ đồ tr. 54 để lập trục bốn giai đoạn: khó khăn ban đầu; tạm hoà hoãn; mở rộng hoạt động; tiến ra Bắc và toàn thắng. Sơ đồ ở đầu mục khái quát trình tự, không thay thế lược đồ địa lí. Với Bình Ngô đại cáo của Nguyễn Trãi, chọn một đoạn nói về khó khăn ban đầu hoặc thắng lợi ở giai đoạn sau. Ghi tác giả, tên tác phẩm, nguồn bản đọc; chỉ ra sự kiện được nhắc và đối chiếu với trục thời gian. Phân biệt cách biểu đạt của áng văn chính luận với dữ kiện cần xác định bằng đối chiếu tư liệu. Sản phẩm có thể là ba cột: ý trong tác phẩm, sự kiện tương ứng, nguồn kiểm tra. Ví dụ, Tư liệu 2 ở SGK tr. 55, trích Bình Ngô đại cáo, khẳng định nền độc lập và cuộc sống thái bình sau thắng lợi. Có thể nối ý đó với việc chấm dứt ách đô hộ nhà Minh và mở ra thời kì phát triển mới. Nếu chọn đoạn nói về khó khăn hoặc các trận đánh, cần đối chiếu đúng sự kiện, mốc thời gian trước khi đưa vào bảng.