Vấn đề tổ chức thế giới sau chiến tranh
Cuối Chiến tranh thế giới thứ hai, phe Đồng minh giành ưu thế trên các mặt trận. Bên cạnh yêu cầu kết thúc chiến tranh, các cường quốc phải giải quyết vấn đề đóng quân, tổ chức lại thế giới và phân chia phạm vi ảnh hưởng.
Hội nghị I-an-ta diễn ra từ 4 đến 11-2-1945 tại Liên Xô, với sự tham gia của lãnh đạo Liên Xô, Mỹ, Anh. Muốn hiểu kết quả hội nghị, cần đặt các thoả thuận trong bối cảnh thắng lợi đang đến gần và lợi ích của những nước tham chiến.
Những quyết định và thoả thuận
Hội nghị thống nhất tiếp tục tiêu diệt tận gốc phát xít Đức, quân phiệt Nhật; quyết định việc thành lập Liên hợp quốc; thoả thuận về đóng quân và phạm vi ảnh hưởng sau chiến tranh.
Ở châu Âu, theo cách trình bày của SGK, quân đội Liên Xô chiếm đóng miền Đông nước Đức, Đông Béc-lin và các nước Đông Âu; quân đội Mỹ, Anh, Pháp chiếm đóng miền Tây nước Đức, Tây Béc-lin và các nước Tây Âu. Đông Âu thuộc phạm vi ảnh hưởng Liên Xô, Tây Âu thuộc phạm vi ảnh hưởng Mỹ.
Ở châu Á, các thoả thuận liên quan điều kiện Liên Xô tham chiến chống Nhật và việc tổ chức khu vực sau chiến tranh. Sau khi Nhật đầu hàng, quân đội Mỹ chiếm đóng Nhật Bản; tại bán đảo Triều Tiên, quân đội Liên Xô ở phía bắc và Mỹ ở phía nam vĩ tuyến 38. Những nội dung này thuộc hoàn cảnh lịch sử cuối chiến tranh.
Các quyết định ở I-an-ta cùng thoả thuận tiếp theo giữa các cường quốc tạo khuôn khổ cho trật tự thế giới mới. Do đó, không quy mọi quyết định hoặc thay đổi sau 1945 cho riêng một hội nghị tháng 2.
Quan sát Hình 2 và đọc đoạn cuối trang. Xác định thành phần hội nghị, những vấn đề được bàn và vai trò của các thoả thuận tiếp theo; dùng địa danh theo bối cảnh 1945.
Hai cực là hai trung tâm chi phối
Trật tự thế giới thể hiện sự sắp xếp, phân bố quyền lực trong quan hệ quốc tế. Trật tự hai cực I-an-ta được đặc trưng bởi hai trung tâm lớn là Liên Xô và Mỹ, đứng đầu hai hệ thống đối lập.
Hai cực không có nghĩa thế giới chỉ còn hai quốc gia. Khái niệm nhấn vào ảnh hưởng và khả năng chi phối của hai trung tâm. Các dân tộc vẫn đấu tranh cho độc lập, những quốc gia và lực lượng khác vẫn tác động đến quan hệ quốc tế.
Từ khuôn khổ tới biểu hiện đối đầu
NATO thành lập năm 1949 và Tổ chức Hiệp ước Vác-sa-va thành lập năm 1955 là những biểu hiện về liên minh quân sự của hai phía. Hai tổ chức xuất hiện sau Hội nghị I-an-ta; không thể ghi chúng được lập ngay tại hội nghị năm 1945.
Trật tự hai cực gắn với đối đầu Đông–Tây và Chiến tranh lạnh. Chạy đua vũ trang, các khối quân sự và chiến tranh cục bộ làm quan hệ quốc tế căng thẳng. Từ lạnh không có nghĩa mọi nơi đều không xảy ra chiến tranh: đối đầu hai phía tác động đến nhiều xung đột khu vực.
Khái quát và tìm tư liệu
Có thể lập chuỗi: bối cảnh cuối chiến tranh → hội nghị và các thoả thuận → khuôn khổ trật tự → những biểu hiện hai cực. Mỗi bước phải có sự kiện, thời gian hoặc giải thích phù hợp.
Ảnh những người dự hội nghị giúp xác định thành phần và hoạt động được ghi lại. Muốn trình bày nội dung thoả thuận, phải kết hợp văn bản, phần thuyết minh và tư liệu lịch sử. Không suy toàn bộ quyết định từ vị trí của nhân vật trong một bức ảnh.
Bài luyện
Nhận xét nào đúng về cơ sở hình thành trật tự hai cực I-an-ta?
Đây là biểu hiện về sau.
Quá trình còn những thoả thuận tiếp theo.
Đúng. Cần nhìn cả hội nghị và quá trình sau đó.
Đây là sự kiện khu vực ở thời kì khác.
Lời giải
Những quyết định và thoả thuận giữa cường quốc cuối chiến tranh tạo khuôn khổ trật tự. Không gán toàn bộ sự hình thành cho một quyết định riêng lẻ.
Bài luyện
Hai cực chủ yếu chỉ điều gì?
Đúng. Khái niệm nói về phân bố ảnh hưởng.
Số cực không phải số quốc gia.
Hai cực nói về sự chi phối lớn của hai trung tâm.
Đây không phải nội dung khái niệm.
Lời giải
Liên Xô và Mỹ là hai trung tâm lớn, đứng đầu hai hệ thống đối lập và chi phối quan hệ quốc tế. Những quốc gia, lực lượng khác vẫn tồn tại và hoạt động.
Bài luyện
Cách ghi nào đúng về NATO và Vác-sa-va?
Cả hai ra đời sau hội nghị.
Hai mốc đã bị đảo.
Các tổ chức có trước mốc 1991.
Đúng. Đây là hai mốc về sau trong quá trình xác lập.
Lời giải
NATO 1949 và Vác-sa-va 1955 là biểu hiện đối đầu về quân sự. Cần tách những mốc này khỏi quyết định tại I-an-ta 1945.
Bài luyện
Vì sao cần đọc văn bản bên cạnh ảnh chụp hội nghị?
Ảnh có giá trị khi dùng đúng thông tin.
Đúng. Các loại nguồn bổ sung cho nhau.
Không thể suy điều khoản từ chỗ ngồi.
Thời điểm của từng nguồn vẫn cần xác định.
Lời giải
Ảnh giúp nhận biết những người tham gia và bối cảnh được ghi lại. Những quyết định cần được tìm hiểu qua văn bản, thuyết minh có nguồn; đối chiếu giúp tránh suy diễn.
Đang học