Trật tự hai cực suy yếu và sụp đổ

| Giai đoạn | Những nét chính | |---|---| | 1945 đến đầu những năm 70 | Xác lập và phát triển; đối đầu hai phía, chạy đua vũ trang, các khối quân sự; đồng thời xuất hiện sự rạn nứt | | Đầu những năm 70 đến 1991 | Suy yếu; hoà hoãn, đối thoại và hạn chế chạy đua vũ trang phát triển, rồi cấu trúc hai cực kết thúc | Ngay ở giai đoạn đầu, thắng lợi cách mạng Trung Quốc năm 1949 và sự lớn mạnh của Tây Âu, Nhật Bản đã tác động tới khuôn khổ hai cực. Điều đó cho thấy trật tự có ảnh hưởng lớn nhưng không bất biến. Từ đầu những năm 70, hoà hoãn được thể hiện qua quan hệ Xô–Mỹ và các thoả thuận hạn chế vũ khí chiến lược năm 1972. Nửa sau những năm 80, đối thoại được đẩy mạnh; thoả thuận thủ tiêu tên lửa tầm trung ở châu Âu năm 1987 là một mốc tiêu biểu. Năm 1989, Liên Xô và Mỹ tuyên bố chấm dứt Chiến tranh lạnh. Cuối những năm 80, mô hình xã hội chủ nghĩa ở Đông Âu sụp đổ; tháng 12-1991, Liên Xô tan rã, kết thúc sự tồn tại của trật tự hai cực I-an-ta.

Thứ nhất, đối đầu và chạy đua vũ trang gây tốn kém, làm suy giảm thế mạnh kinh tế, đặt nhu cầu ổn định và củng cố vị thế. Thứ hai, quan hệ Xô–Mỹ và quan hệ Đông–Tây ở châu Âu chuyển theo hướng hoà dịu. Thứ ba, các dân tộc đấu tranh thoát khỏi sự chi phối; thắng lợi giải phóng dân tộc và nhiều quốc gia độc lập ra đời làm thay đổi khuôn khổ hai cực. Thứ tư, cán cân kinh tế thay đổi: Tây Âu, Nhật Bản trở thành những trung tâm cạnh tranh với Mỹ trong khi kinh tế Liên Xô suy giảm. Thứ năm, khủng hoảng kinh tế–xã hội và sai lầm cải tổ dẫn đến sự tan rã của Liên Xô. Cần nối các yếu tố làm suy yếu lâu dài với sự kiện khiến một cực không còn tồn tại. Nêu một mốc đúng chưa thay việc giải thích cả quá trình.

Sự sụp đổ trật tự hai cực mở ra giai đoạn mới của quan hệ quốc tế và thúc đẩy những xu hướng phát triển mới. Tương quan lực lượng thay đổi; ưu thế ban đầu thuộc về Mỹ, đồng thời vai trò của các cường quốc, trung tâm kinh tế, tổ chức quốc tế và khu vực gia tăng. Việc kết thúc một cấu trúc không có nghĩa ngay lập tức có một trật tự mới ổn định, hoàn chỉnh. Quá trình hình thành trật tự mới tiếp tục dưới tác động của tương quan lực lượng và chính sách các nước. Cũng không thể đồng nhất kết thúc đối đầu hai cực với chấm dứt mọi cuộc chiến tranh.