Ba lần kháng chiến chống Mông–Nguyên

| Lần kháng chiến | Lãnh đạo và thắng lợi tiêu biểu | |---|---| | 1258, chống Mông Cổ | Trần Thái Tông, Trần Thủ Độ giữ vai trò lãnh đạo; phản công thắng lợi ở Đông Bộ Đầu. | | 1285, chống Nguyên | Triều Trần với vai trò nổi bật của Trần Quốc Tuấn; thắng Tây Kết, Hàm Tử, Chương Dương, giải phóng Thăng Long. | | 1287–1288, chống Nguyên | Vua Trần Nhân Tông và Trần Quốc Tuấn giữ vai trò lãnh đạo, chỉ huy; thắng lợi Bạch Đằng năm 1288. | Vai trò lãnh đạo thuộc triều Trần, với các vua Trần, tướng lĩnh và nổi bật là Trần Quốc Tuấn (Trần Hưng Đạo). Hội nghị Bình Than và Hội nghị Diên Hồng thể hiện việc bàn kế giữ nước và củng cố quyết tâm chống giặc. Thắng lợi còn nhờ sự tham gia, ủng hộ của đông đảo nhân dân. Chủ trương **vườn không nhà trống** làm đối phương khó khai thác lương thực tại chỗ, đi cùng rút lui có tổ chức để giữ lực lượng. Khi quân xâm lược gặp khó khăn, quân ta phản công. Rút khỏi kinh thành trong tình thế ấy không đồng nghĩa từ bỏ kháng chiến. Năm 1288, quân dân nhà Trần tận dụng địa hình và thủy triều trên sông Bạch Đằng, bố trí trận địa, phối hợp lực lượng để đánh đoàn thuyền rút lui của quân Nguyên. Đó là một thắng lợi quyết định trong lần kháng chiến thứ ba. Ba lần thắng lợi bảo vệ độc lập, lãnh thổ và khẳng định sức mạnh đoàn kết dân tộc. Khi giải thích, cần kết hợp **đường lối, tổ chức và con người** với điều kiện địa hình, khó khăn của đối phương; không quy tất cả cho một loại vũ khí hay riêng địa thế. Các trận đánh thuộc những địa bàn khác nhau. Đông Bộ Đầu, Chương Dương và Thăng Long được định vị ở Hà Nội; Tây Kết, Hàm Tử ở Hưng Yên; sông Bạch Đằng thuộc địa bàn Quảng Ninh, Hải Phòng theo chú thích SGK hiện hành. Việc định vị giúp hình dung phạm vi chiến đấu, không thay tên địa danh lịch sử bằng một tỉnh hiện nay. Ba cuộc kháng chiến nối tiếp nhau nhưng không có cùng một bộ chỉ huy trong mọi thời điểm. Đặc biệt, năm 1258 cần nêu Trần Thái Tông và Trần Thủ Độ; không từ vai trò nổi bật của Trần Quốc Tuấn trong những lần sau suy thành ông là người chỉ huy chủ yếu cả ba lần. Trong lần thứ ba, việc đánh vào tiếp tế góp phần làm quân Nguyên khó khăn; quân dân nhà Trần tổ chức trận quyết chiến khi đoàn thuyền đối phương rút qua Bạch Đằng. Cần nhìn trận đánh trong toàn bộ quá trình tạo thế, buộc đối phương suy yếu rồi chọn thời cơ.

Lập ba dòng thời gian cho 1258, 1285, 1287–1288, mỗi dòng ghi đối phương, lãnh đạo tiêu biểu, một thắng lợi và kết quả. Sau đó dùng một dẫn chứng để giải thích mỗi yếu tố: đoàn kết, cách đánh linh hoạt và chỉ huy phù hợp. Hội nghị Bình Than năm 1282 và Diên Hồng năm 1285 là những ví dụ về việc bàn kế và củng cố quyết tâm chống giặc. Đối chiếu hai cách rút lui: rút lui có tổ chức để bảo toàn lực lượng khác với chấm dứt kháng chiến. Muốn chứng minh sự khác nhau, cần nêu cả hành động sau đó, như tiếp tục gây khó khăn cho địch và phản công khi có thời cơ. Nếu chỉ ghi “rút khỏi kinh thành” thì chưa đủ đánh giá cả kế hoạch. Một đoạn phân tích đạt yêu cầu phải giải thích được vì sao dẫn chứng hỗ trợ nhận định. Liệt kê hội nghị, trận đánh và tên tướng mà không nối với kết quả vẫn mới là ghi nhớ sự kiện.