Ba lần kháng chiến chống Mông–Nguyên

Trong thế kỉ XIII, quân dân nhà Trần ba lần đánh bại các cuộc xâm lược của Mông–Nguyên. Mỗi lần có thời điểm, lực lượng chỉ huy và các trận đánh tiêu biểu riêng. | Lần kháng chiến | Lãnh đạo và trận đánh tiêu biểu | |---|---| | 1258, chống Mông Cổ | Trần Thái Tông, Trần Thủ Độ; chặn đánh ở Bình Lệ Nguyên, phản công thắng lợi ở Đông Bộ Đầu. | | 1285, chống Nguyên | Vai trò lãnh đạo, chỉ huy của các vua Trần và Trần Quốc Tuấn; thắng Tây Kết, Hàm Tử, Chương Dương, giải phóng Thăng Long. | | 1287–1288, chống Nguyên | Trần Nhân Tông, Trần Quốc Tuấn; chiến thắng Bạch Đằng năm 1288. | Vai trò lãnh đạo thuộc triều Trần, cùng sự tham gia, ủng hộ của đông đảo nhân dân. Hội nghị **Bình Than năm 1282** bàn kế đánh giặc; Hội nghị **Diên Hồng năm 1285** thể hiện quyết tâm kháng chiến. Trần Quốc Tuấn viết Hịch tướng sĩ để khích lệ quân sĩ. Những hoạt động ấy góp phần thống nhất ý chí và hành động; không từ vai trò nổi bật của Trần Quốc Tuấn trong các lần sau suy ra ông là người chỉ huy chủ yếu của cả ba lần. Nhà Trần lựa chọn cách đánh linh hoạt: trước sức mạnh ban đầu của địch, rút lui có tổ chức để bảo toàn lực lượng, thực hiện **vườn không nhà trống** khiến đối phương khó lấy lương thực tại chỗ. Quân dân ta tiếp tục chiến đấu, chờ thời cơ phản công khi địch suy yếu. Vì vậy, rút khỏi kinh thành là một bước trong kế hoạch kháng chiến, khác với chấm dứt chống xâm lược. Trong lần thứ ba, việc đánh vào tiếp tế góp phần làm quân Nguyên khó khăn. Khi đoàn thuyền địch rút qua **Bạch Đằng năm 1288**, quân dân nhà Trần tận dụng địa hình, thuỷ triều, trận địa chuẩn bị trước và sự phối hợp lực lượng để giành thắng lợi quyết định. Trận đánh là kết quả của cả quá trình tạo thế và lựa chọn thời cơ. Theo chú thích SGK hiện hành, Bình Lệ Nguyên ở Phú Thọ; Đông Bộ Đầu, Chương Dương, Thăng Long ở Hà Nội; Tây Kết, Hàm Tử ở Hưng Yên; Bạch Đằng gắn với Quảng Ninh, Hải Phòng. Đây là thông tin định vị ngày nay; tên trận và địa danh lịch sử vẫn được giữ. Ba lần thắng lợi **bảo vệ độc lập và lãnh thổ**, khẳng định sức mạnh đoàn kết dân tộc. Nguyên nhân cần được giải thích bằng đường lối, tổ chức, chỉ huy, sự tham gia của nhân dân và việc khai thác những khó khăn của quân xâm lược.

Lập ba dòng thời gian cho 1258, 1285, 1287–1288, mỗi dòng ghi đối phương, lãnh đạo tiêu biểu, một thắng lợi và kết quả. Sau đó dùng một dẫn chứng để giải thích mỗi yếu tố: đoàn kết, cách đánh linh hoạt và chỉ huy phù hợp. Hội nghị Bình Than năm 1282 và Diên Hồng năm 1285 là những ví dụ về việc bàn kế và củng cố quyết tâm chống giặc. Đối chiếu hai cách rút lui: rút lui có tổ chức để bảo toàn lực lượng khác với chấm dứt kháng chiến. Muốn chứng minh sự khác nhau, cần nêu cả hành động sau đó, như tiếp tục gây khó khăn cho địch và phản công khi có thời cơ. Nếu chỉ ghi “rút khỏi kinh thành” thì chưa đủ đánh giá cả kế hoạch. Một đoạn phân tích đạt yêu cầu phải giải thích được vì sao dẫn chứng hỗ trợ nhận định. Liệt kê hội nghị, trận đánh và tên tướng mà không nối với kết quả vẫn mới là ghi nhớ sự kiện.