Tập tính và học tập ở động vật

Tập tính là hành động hoặc chuỗi hành động đáp ứng kích thích trong hoặc ngoài cơ thể. Tập tính có thể giúp kiếm ăn, tránh nguy hiểm, sinh sản hay điều hòa điều kiện sống; lợi ích phải xét trong hoàn cảnh cụ thể.

| Nguồn gốc | Dấu hiệu | |---|---| | Bẩm sinh | Có cơ sở di truyền, không cần học hành động đó qua kinh nghiệm trước | | Học được | Hình thành hoặc biến đổi nhờ kinh nghiệm cá thể | Nhiều tập tính kết hợp cả hai. “Phức tạp” không đồng nghĩa chắc chắn học được; bẩm sinh cũng không bắt buộc biểu hiện đầy đủ ngay lúc mới sinh.

| Chức năng | Ví dụ | |---|---| | Kiếm ăn | Tìm và lấy thức ăn | | Bảo vệ lãnh thổ | Giữ khu vực sống hoặc sinh sản | | Sinh sản | Tìm tình, làm tổ, chăm con tùy loài | | Di cư | Di chuyển theo mùa, nguồn thức ăn hoặc sinh sản | | Xã hội | Phối hợp, phân công hoặc hình thành thứ bậc | Đây là phân loại theo chức năng; bẩm sinh và học được là phân loại theo nguồn gốc. Hai tiêu chí không loại trừ nhau.

Pheromone là tín hiệu hóa học truyền giữa các cá thể cùng loài. Nó có thể liên quan tìm tình, đánh dấu đường đi hoặc báo động. Hormone chủ yếu điều hòa bên trong cơ thể tạo ra nó; pheromone được giải phóng ra môi trường để truyền tin. Không phải mọi mùi đều là pheromone.

Quen nhờn là đáp ứng giảm dần khi một kích thích lặp lại không kèm hậu quả đáng kể. Tuy nhiên, đáp ứng giảm cũng có thể do mệt hoặc cơ quan cảm giác suy giảm. Để nhận diện quen nhờn, cần lịch sử kích thích và dữ kiện đối chứng phù hợp, chẳng hạn đáp ứng có thể phục hồi sau nghỉ hoặc vẫn xuất hiện với kích thích mới. Chỉ thấy con vật đứng yên chưa đủ kết luận đã học.

In vết diễn ra trong giai đoạn nhạy cảm tương đối ngắn và tạo liên hệ bền với đối tượng hoặc dấu hiệu phù hợp. Thời điểm cùng lịch sử tiếp xúc là dữ kiện quan trọng; không gọi mọi trí nhớ lâu hoặc mọi trường hợp đi theo người là in vết.

| Kiểu học liên kết | Quan hệ được học | |---|---| | Điều kiện hóa đáp ứng | Kích thích – kích thích | | Điều kiện hóa hành động | Hành động – hậu quả | Cả hai có thể dùng thức ăn. Điểm phân biệt nằm ở quan hệ được học, không nằm ở việc “có thưởng” nói chung.

| Kiểu học | Dấu hiệu cần tìm | |---|---| | Không gian | Ghi nhớ vị trí và quan hệ giữa các nơi | | Xã hội | Thu nhận thông tin qua quan sát hoặc tương tác với cá thể khác | | Giải quyết vấn đề | Phối hợp thông tin để xử lí tình huống mới | Muốn phân loại, dùng cả lịch sử luyện tập, quan sát và điều kiện xảy ra; vẻ ngoài hành vi thường chưa đủ.

Học tập gắn với thay đổi hoạt động và liên hệ giữa các neuron, trong đó hiệu quả truyền tin qua synapse có thể thay đổi. Không hiểu mỗi kiến thức mới bắt buộc tạo thêm một neuron hoặc mọi trí nhớ nằm ở một synapse duy nhất.

Huấn luyện có thể dùng quan hệ giữa hành vi và hậu quả. Pheromone của loài mục tiêu có thể hỗ trợ bẫy, theo dõi hoặc quản lí côn trùng. Biện pháp xua đuổi lặp lại không đổi có thể giảm tác dụng do quen nhờn. Mỗi giải thích cần nối biện pháp với đúng tín hiệu hoặc kiểu học.