Đặc trưng của quần xã

Quần xã là tập hợp các quần thể khác loài cùng sống trong một không gian và thời gian xác định, có quan hệ với nhau. Thành phần loài và các quan hệ ấy tạo nên đặc trưng của quần xã. Danh sách các sinh vật được gom từ nhiều nơi chỉ để trưng bày không tự trở thành một quần xã tự nhiên.

Khi mô tả thành phần loài, ta xét mức phong phú về số loài và mức đồng đều về số lượng cá thể giữa các loài. Hai mẫu có cùng số loài vẫn có thể khác nhiều về sự phân bố cá thể. So sánh cần dựa trên cách khảo sát tương đương; không chỉ so tổng số sinh vật nhìn thấy.

**Loài ưu thế** có ảnh hưởng lớn do số lượng, sinh khối hoặc hoạt động nổi bật. Chẳng hạn, nhóm cây gỗ chiếm sinh khối lớn tạo tán và làm thay đổi điều kiện dưới tán. **Loài đặc trưng** là loài tiêu biểu cho một quần xã, có thể chỉ gặp ở đó hoặc nổi bật hơn hẳn khi so với các quần xã khác. Muốn kết luận đặc trưng cần có cơ sở so sánh phạm vi phân bố, không chỉ một bảng đếm tại một nơi. **Loài chủ chốt** có ảnh hưởng lớn tới cấu trúc quần xã so với mức độ hiện diện của nó. Loài này không nhất thiết có nhiều cá thể nhất. Nếu một loài ăn thịt khống chế loài khác và việc mất nó kéo theo biến đổi mạnh nhiều loài, dữ kiện ấy giúp nhận ra vai trò chủ chốt. Các tên gọi nói về những khía cạnh khác nhau. Không dùng “ít cá thể” để loại ngay khả năng một loài là chủ chốt. Nếu loại loài A rồi thấy loài B tăng, thí nghiệm cho thấy A có ảnh hưởng tới B trong điều kiện khảo sát. Riêng kết quả đó chưa xác định duy nhất cơ chế tác động và cũng chưa chứng minh chiều ngược lại B ảnh hưởng A; cần thêm đối chứng hoặc dữ liệu quan hệ.

Trong rừng, cây gỗ cao, cây bụi và cây thân thảo tạo các tầng. Trong nước, sinh vật cũng phân bố theo độ sâu gắn với ánh sáng, oxygen và các điều kiện khác. Đó là phân bố theo chiều thẳng đứng. Từ bờ ra xa hoặc từ vùng đất ẩm sang vùng khô, thành phần sinh vật có thể thay đổi theo chiều ngang. Sự phân bố này gắn với nhu cầu và khả năng chịu đựng của loài, giúp các loài sử dụng những phần khác nhau của không gian và nguồn sống.

| Nhóm | Vai trò và ví dụ | |---|---| | Sản xuất | Tự tổng hợp chất hữu cơ từ chất vô cơ; cây xanh, tảo quang hợp | | Tiêu thụ | Nhận chất hữu cơ từ sinh vật khác; động vật ăn thực vật hoặc động vật khác | | Phân giải | Phân giải chất hữu cơ trong xác, chất thải, góp phần trả chất vô cơ cho môi trường; nhiều vi khuẩn và nấm | Không phải cứ cơ thể nhỏ là sinh vật phân giải, hoặc mọi vi khuẩn đều có cùng chức năng. Với ví dụ cụ thể, dựa vào cách dinh dưỡng được mô tả. Động vật ăn mùn bã góp phần xử lí vật chất hữu cơ, nhưng cần phân biệt việc ăn, nghiền nhỏ mùn bã với vai trò phân giải của vi sinh vật.

Có thể chọn một khoảng vườn trường hoặc khu vực được giáo viên hướng dẫn. Trước khi quan sát, cần ghi địa điểm, thời gian, phạm vi khảo sát và một số đặc điểm như ánh sáng, độ ẩm, dấu hiệu chăm sóc của con người. Chỉ quan sát tại chỗ, chụp ảnh nếu phù hợp; không cần bắt sinh vật hoặc lấy mẫu. Bảng dưới đây viết lại ghi chép minh họa ở ví dụ trước, không phải số liệu khảo sát thật: | Đối tượng ghi nhận | Căn cứ về cách dinh dưỡng | Nhóm chức năng | |---|---|---| | Cây cỏ xanh | Quang hợp tạo chất hữu cơ | Sản xuất | | Sâu đang ăn lá | Quan sát thấy ăn mô lá | Tiêu thụ | | Nấm hoại sinh trên lá mục | Ví dụ đã cho biết cách dinh dưỡng hoại sinh | Phân giải | Trong bảng kết quả, có thể dùng tên thông thường khi chưa biết tên khoa học; mục chưa nhận diện được ghi rõ là chưa xác định. Không gán chức năng chỉ theo hình dáng hoặc kích thước. Nếu phân biệt được sâu non và con trưởng thành, cần ghi riêng giai đoạn vì thức ăn có thể khác nhau. Cuối báo cáo, tóm tắt các nhóm đã nhận ra, sự phân bố quan sát được và điều còn cần tìm hiểu. Chẳng hạn, bảng minh họa ghi nhận đủ ba nhóm chức năng; chưa đủ để kết luận đã thống kê mọi loài, xác định loài chủ chốt hay đánh giá toàn bộ độ đa dạng của vườn.