Đọc cái kì lạ để hiểu điều được gửi gắm
Truyện truyền kì là thể loại văn xuôi tự sự của văn học viết, phát triển mạnh thời trung đại, kết hợp yếu tố hiện thực với yếu tố kì ảo. Tác giả có thể dùng chất liệu dân gian, nhưng không vì vậy mọi truyện truyền kì đều là truyện dân gian không rõ người sáng tác.
Nhân vật có thể thuộc cõi người, thần tiên hoặc thế giới khác thường. Không gian, thời gian đời sống được nối với cõi kì ảo; các sự việc thường có quan hệ trước–sau và nguyên nhân–kết quả. Người kể thuật chuyện, miêu tả, dẫn lời và có thể bình luận.
Khi đọc, lập mạch sự việc, tìm chỗ yếu tố kì ảo xuất hiện rồi hỏi: nó thay đổi số phận nhân vật, thể hiện mong muốn, sự phê phán hay nỗi đau như thế nào? Không chỉ liệt kê “có phép lạ” và không dùng truyện làm bằng chứng hiện tượng siêu nhiên ngoài đời.
Ví dụ hai cõi trong Chuyện người con gái Nam Xương
Phân tích do BTVN biên soạn theo bản SGK, tác giả Nguyễn Dữ, bản dịch Trúc Khê Ngô Văn Triện:
Phần đời sống gia đình đặt Vũ Nương vào cảnh chồng đi lính, chăm mẹ chồng và nuôi con. Lời đứa trẻ bị Trương Sinh hiểu sai trong tính hay ghen, khiến nàng chịu oan. Phần cung nước của Linh Phi và việc Phan Lang trở về nối cõi kì ảo với cõi người.
Phan Lang mang lời nhắn và tín vật khiến Trương Sinh lập đàn giải oan. Vũ Nương hiện về rồi biến mất, không trở lại sống cùng gia đình. Yếu tố kì ảo tạo cơ hội tỏ nỗi oan và biểu hiện khát vọng công bằng; nhưng lời từ biệt vẫn giữ nỗi đau vì hạnh phúc không thể khôi phục nguyên vẹn. Vì vậy không gọi đây là kết thúc đoàn tụ hoàn toàn.
Củng cố kiến thức
Cách đọc yếu tố kì ảo nào đầy đủ hơn?
Đếm chưa giải thích vai trò.
Đúng: yếu tố cần được đọc trong quan hệ toàn truyện.
Không biến sáng tạo văn học thành địa điểm được xác minh.
Phần đời sống giúp hiểu ý nghĩa kì ảo.
Lời giải
Đáp án B. Trong ví dụ, cung nước và Phan Lang giúp nối tới việc giải oan. Muốn hiểu tác dụng phải nối phần ấy với bi kịch gia đình và lời từ biệt; liệt kê điều lạ chưa làm rõ chủ đề.
Củng cố kiến thức
Nhận xét nào đúng về kết thúc trong ví dụ?
Bản truyện kết bằng sự biến mất, không đoàn tụ.
Chàng đã hiểu từ chi tiết bóng và được nhận lời nhắn.
Lời từ biệt không xoá mất mát.
Đúng: phải đọc cả cơ hội giải oan và giới hạn của kết thúc.
Lời giải
Đáp án D. Vũ Nương hiện về để nói lời từ biệt rồi biến mất. Kì ảo cho phép bày tỏ nỗi oan, nhưng không trả lại đời sống gia đình. Hai phương diện cần được giữ cùng nhau, không đổi sự xuất hiện thành việc đã đoàn tụ.