Một chi tiết có thể thay đổi vai trò
Chi tiết tiêu biểu là chi tiết có vai trò nổi bật trong khắc hoạ nhân vật, tổ chức cốt truyện hoặc biểu hiện ý nghĩa. Để phân tích, tìm chi tiết xuất hiện ở đâu, nhân vật biết hoặc hiểu nó thế nào, nó dẫn đến sự việc gì và góp phần làm rõ chủ đề ra sao.
Nhận xét nhân vật cần lời kể, lời nói và hành động trong nhiều hoàn cảnh. Chủ đề là vấn đề trung tâm được tác phẩm đặt ra; tư tưởng gắn với cách nhìn, thái độ qua vấn đề ấy. Một lời nhận xét chung như “truyện nói về gia đình” mới nêu phạm vi đề tài, chưa làm rõ điều tác phẩm gửi gắm.
Có thể có cách diễn đạt chủ đề khác nhau, nhưng cần phù hợp toàn truyện. Không lấy riêng một câu để kết luận trái các phần khác hoặc gán lỗi cho một nhân vật chỉ vì gây ra một sự việc ngoài ý muốn.
Ví dụ chi tiết chiếc bóng và nỗi oan
Phân tích do BTVN biên soạn theo “Chuyện người con gái Nam Xương”:
Khi chồng vắng nhà, Vũ Nương chỉ bóng mình và nói với con đó là cha. Đứa trẻ chưa hiểu nên kể điều đã thấy bằng cách hiểu của mình. Trương Sinh nghe rồi ghen, không nói rõ căn cứ để vợ có thể giải thích, cũng không nghe lời bênh vực của họ hàng, làng xóm. Sau khi nàng mất, đứa trẻ chỉ bóng Trương Sinh trên vách; chàng mới hiểu.
Chiếc bóng lúc đầu gắn với cách người mẹ giúp con hình dung cha; khi bị hiểu sai, nó trở thành nút thắt; lần xuất hiện sau mở sự nhầm lẫn quá muộn. Phân tích vì thế phải nối các lần, không gọi cái bóng là một người đàn ông thật. Qua phẩm chất Vũ Nương và việc lời nàng không được lắng nghe, truyện thể hiện sự trân trọng người phụ nữ cùng nỗi thương cảm trước oan khuất, phê phán cách ứng xử gia trưởng. Cái chết là bi kịch cần cảm thông, không là cách giải quyết được khuyến khích trong đời sống.
Củng cố kiến thức
Vì sao cần theo dõi chiếc bóng ở cả đầu và cuối mạch chuyện?
Đúng: vai trò chi tiết thay đổi trong mạch sự việc.
Cái bóng không là người đàn ông thật.
Cách hiểu và ứng xử quyết định hậu quả.
Đứa trẻ nói theo cách hiểu, không căn cứ cho chủ ý vu cáo.
Lời giải
Đáp án A. Cần phân biệt chi tiết với cách nhân vật hiểu chi tiết. Sự hiểu sai gây nút thắt, lần chỉ bóng sau làm rõ sự thật nhưng không cứu được hạnh phúc đã mất. Đó là tác dụng cốt truyện của một chi tiết qua nhiều thời điểm.
Củng cố kiến thức
Nhận xét nào đã đi từ đề tài tới chủ đề có căn cứ?
Đó mới là phạm vi đối tượng được kể.
Dấu hiệu hình thức chưa nêu chủ đề.
Đúng: nhận định gắn nhân vật, sự việc và thái độ.
Truyện cho thấy hậu quả hiểu vội, không khuyên tin mọi lời.
Lời giải
Đáp án C. Chủ đề cần nói rõ vấn đề được đặt ra và thái độ thể hiện, không chỉ báo có chuyện gia đình. Phẩm chất người vợ cùng sự không được lắng nghe, oan khuất và kết thúc không trọn vẹn tạo căn cứ cho nhận định.