Phân biệt tiếng nói và chức năng
Lời người kể thuật việc, tả cảnh, giới thiệu nhân vật, dẫn lời hoặc bình luận. Lời nhân vật là lời được gắn với nhân vật cụ thể: đối thoại hướng tới người khác trong trao đổi, độc thoại là lời nhân vật tự nói với mình. Khi phân tích, dùng dấu hiệu dẫn lời và ngữ cảnh, không chỉ ngoặc kép.
Người kể không đồng nhất hoàn toàn với tác giả ngoài đời; nhận định về thái độ cần cách kể, từ ngữ, lựa chọn chi tiết và lời bình làm căn cứ. Một lời nhân vật nói có thể bộc lộ giới hạn của nhân vật, không tự thành quan điểm tác giả muốn người đọc làm theo.
Kết thúc tưởng như tốt đẹp vẫn có thể mang ý nghĩa phê phán nếu được đặt cạnh một chuỗi điều phi lí, bất công. Cần đọc mạch toàn truyện để giải thích, tránh áp công thức “nhân vật giàu lên thì tác giả ca ngợi”.
Ví dụ sự đổi đời trong Dế chọi
Phân tích do BTVN biên soạn theo bản SGK “Dế chọi” của Bồ Tùng Linh, Cao Tự Thanh dịch:
Việc cung đình mê chọi dế được chuyển thành yêu cầu cống nộp, khiến gia đình Thành chịu cảnh túng quẫn và khổ sở. Sau những chi tiết kì ảo gắn với con dế nhỏ, gia đình được lợi; quan lại cũng hưởng thưởng. Đặt sự đổi đời ấy cạnh những đau khổ trước đó, người đọc nhận ra số phận con người bị lệ thuộc một trò mua vui và cách vận hành quyền lực phi lí. Không rút thành lời khuyên làm giàu bằng chọi dế.
Khi Thành suy nghĩ về bức vẽ, lời tự hỏi của Thành khác lời người kể đang thuật sự tìm kiếm. Phân biệt hai tiếng nói giúp nhận ra tâm trạng nhân vật và cách người kể dẫn diễn biến; không đổi lời tự hỏi thành một cuộc đối thoại với người khác.
Củng cố kiến thức
Cách hiểu nào phù hợp sự tương phản trong ví dụ Dế chọi?
Kết quả của một gia đình không xoá bất công được kể.
Chi tiết nghệ thuật không là hướng dẫn thực nghiệm.
Mạch truyện gắn trò chơi với khổ đau con người.
Đúng: đọc quan hệ trước–sau để nhận thái độ phê phán.
Lời giải
Đáp án D. Phải giữ cả hai phần: con người chịu khổ vì cống dế và có thể đổi đời vì một con dế. Quan hệ ấy làm nổi sự phi lí trong cách quyền lực chi phối số phận, không ca ngợi bất cứ cách làm giàu nào.
Củng cố kiến thức
Lời Thành tự hỏi mình về bức vẽ nên được nhận diện thế nào?
Đúng: xét người nói và đối tượng hướng lời.
Không có cuộc trao đổi ấy trong tình huống.
Dấu hỏi không xác định ai nói.
Không đổi lời hư cấu thành dữ kiện ngoài đời.
Lời giải
Đáp án A. Thành tự nêu phỏng đoán, nên là độc thoại. Người kể có thể dẫn lời ấy rồi tiếp tục thuật sự việc; hai phần cùng trong một đoạn nhưng không vì thế cùng chủ thể phát ngôn.