Lời ngắn gợi một câu chuyện quen thuộc
Điển tích, điển cố là chuyện, sự việc hoặc câu chữ trong sách xưa được tác giả sau dẫn lại cô đúc. Một cụm từ có thể gợi cả chuyện; vì vậy hiểu nghĩa thông thường của từng tiếng đôi khi chưa đủ.
Cách đọc: nhận ra cụm cần giải nghĩa → đọc chú thích hoặc tra nguồn → xác định người nói và cảnh nói → giải thích ý nghĩa, sắc thái trong câu. Điển tích có thể làm lời hàm súc, trang nhã, gợi liên tưởng; cần chỉ rõ điều được gợi, không gắn cùng một lời “tăng sức gợi” cho mọi trường hợp.
Khi dẫn nguồn chuyện cổ, chỉ trình bày phần cần để hiểu câu. Không biến một truyền thuyết thành sự kiện lịch sử đã được xác minh, cũng không cho rằng câu nào có từ Hán Việt đều dùng điển tích.
Ví dụ ngựa Hồ, chim Việt trong lời Vũ Nương
Diễn giải do BTVN biên soạn theo chú thích SGK “Chuyện người con gái Nam Xương”:
Điển “ngựa Hồ gầm gió bắc, chim Việt đậu cành nam” gợi chuyện ngựa, chim luôn hướng về phương gắn với quê mình. Trong lời Vũ Nương ở cung nước, nó diễn đạt nỗi nhớ quê và người thân dù nàng sống ở một cõi khác.
Tác dụng không dừng ở việc kể con vật quay hướng nào: từ liên tưởng ấy, lời nói thể hiện tình cảm còn gắn bó với cuộc sống trần gian, tạo sắc thái cô đúc của ngôn ngữ nhân vật trong truyện trung đại. Không dùng lời điển như một kết luận khoa học về mọi loài ngựa hoặc chim.
Củng cố kiến thức
Trong ví dụ, điều quan trọng sau khi biết chuyện gốc là gì?
Tên vật chưa nói tác dụng câu.
Đúng: nghĩa điển được đặt vào lời nhân vật.
Điển văn học không là quy luật sinh học.
Ngữ cảnh giúp xác định điều được gợi.
Lời giải
Đáp án B. Chuyện gốc giúp hiểu liên tưởng trở về nguồn cội. Đặt trong lời Vũ Nương, liên tưởng làm rõ nỗi nhớ quê và người thân; chỉ kể chuyện gốc chưa hoàn thành phân tích tác dụng.
Củng cố kiến thức
Nhận xét nào đúng khi nhận diện điển tích, điển cố?
Từ Hán Việt thông thường không nhất thiết là điển.
Điển thường có thể rất cô đúc.
Chuyện gốc phải được kiểm, không tự gán.
Đúng: nhận diện và giải nghĩa đều cần căn cứ.
Lời giải
Đáp án D. Nguồn chú thích cho biết chuyện hay câu chữ được gợi, còn văn cảnh giúp hiểu vì sao nhân vật dùng nó. Tính Hán Việt hoặc độ dài riêng không đủ xác định điển.