Âm gần nhau chưa bảo đảm nghĩa giống nhau
Yếu tố Hán Việt đồng âm có âm giống nhau nhưng có thể khác nghĩa, như “sinh” trong sinh thành và sinh viên. Yếu tố gần âm cũng có thể gây lẫn, chẳng hạn “tri” liên quan biết, “trí” liên quan khả năng nhận thức, hiểu biết.
Muốn phân biệt, xét toàn từ, câu đang dùng và nguồn giải nghĩa. Trong tiếng Việt, cùng cách ghi âm không bảo đảm cùng yếu tố gốc. Không suy nghĩa mọi từ từ một từ quen hoặc tự tách tiếng khi chưa rõ.
| Từ | Nghĩa yếu tố được xét |
|---|---|
| Sinh thành | Sinh: đẻ, sinh ra |
| Sinh viên | Sinh: học trò |
| Công bằng | Bằng: ngang, đều |
| Bằng hữu | Bằng: bạn |
Bảng nêu nghĩa trong những từ cụ thể; mỗi từ vẫn cần được dùng đúng ngữ cảnh.
Ví dụ sửa từ bị nhầm
Ngữ liệu do BTVN biên soạn theo cách phân biệt trong SGK/SGV:
Câu cần sửa: “Đội ngũ tri thức trao đổi về công việc chuyên môn.” Câu muốn nói đến những người có trình độ học vấn, chuyên môn, nên dùng “trí thức”. “Tri thức” chỉ những hiểu biết, kiến thức, không chỉ đội ngũ người.
Câu đúng khác: “Sách giúp mở rộng tri thức.” Ở đây cần chỉ hiểu biết được mở rộng, nên không đổi thành “mở rộng trí thức”.
Cách sửa bắt đầu từ điều muốn nói: người hay kiến thức? Sau đó kiểm từ phù hợp và đọc lại toàn câu. Không chọn theo cảm giác từ nào nghe trang trọng hơn.
Củng cố kiến thức
Câu “Sách giúp mở rộng tri thức” dùng từ phù hợp vì sao?
Đúng: nghĩa toàn từ hợp điều được nói.
Không chỉ nhóm người.
Hai yếu tố gần âm không dùng thay mọi nơi.
Đếm tiếng không xác định nghĩa.
Lời giải
Đáp án A. Điều được mở rộng là hiểu biết, nên “tri thức” phù hợp. Để tránh lẫn phải xác định đối tượng và nghĩa toàn từ; không chỉ nghe âm gần với “trí thức” rồi thay máy móc.
Củng cố kiến thức
“Sinh” trong sinh thành và sinh viên được nhận xét thế nào?
Sinh thành không chỉ học trò.
Sinh viên không có nghĩa người sinh ra.
Đúng: phải phân biệt từ và nghĩa yếu tố.
Yếu tố có nghĩa, nhưng nghĩa không tự giống nhau.
Lời giải
Đáp án C. “Sinh thành” gắn việc sinh ra, “sinh viên” chỉ người học. Cùng âm sinh chưa chứng minh cùng nghĩa; đối chiếu những từ cụ thể giúp thấy các yếu tố đồng âm cần được phân biệt.