Nguồn cần rõ cả khi không chép nguyên câu
Khi mượn lời hoặc ý, cần nêu tác giả và xuất xứ để người đọc biết, có thể tìm lại. Trích nguyên văn phải chính xác và đánh dấu phần trích; diễn giải bằng lời mới vẫn cần ghi nguồn. Chỉ đổi vài từ không biến ý đã mượn thành sáng tạo riêng.
Chọn phần nguồn liên quan, đủ ngữ cảnh; không cắt bỏ từ phủ định hoặc điều kiện khiến ý đổi nghĩa. Sau phần dẫn cần phân tích để nó góp vào luận điểm, không xếp nhiều trích dẫn thay bài viết.
Nếu chỉ đọc một ý qua bài của người khác, nên ghi rõ dẫn theo tài liệu đã đọc, không nhận đã đọc nguyên bản. Thông tin tài liệu tham khảo cần thống nhất, gồm tác giả, tên văn bản/tài liệu và thông tin xuất bản hoặc đường dẫn thích hợp; không tự điền năm, trang chưa kiểm.
Ví dụ dẫn ý gián tiếp và tự phân tích
Đoạn minh hoạ do BTVN biên soạn, diễn giải ý đã đọc:
Trong bài “Từ Thằng quỷ nhỏ của Nguyễn Nhật Ánh nghĩ về những phẩm chất của một tác phẩm viết cho thiếu nhi”, Trần Văn Toàn cho rằng không nên xây dựng nhân vật thiếu nhi thành những con người hoàn hảo. Từ ý kiến ấy, có thể thấy những hạn chế của nhân vật cũng cần được phân tích: chúng giúp đặt câu hỏi về cách ứng xử, chứ không chỉ dùng nhân vật làm mẫu để khen.
Câu đầu dẫn gián tiếp ý người viết và nêu rõ người, văn bản. Câu sau là phần triển khai của đoạn minh hoạ. Nguồn đã đọc là bản trích trong SGK Ngữ văn 9 tập một, tr.95–99; không vì đã đọc bản trích mà nhận đã đọc toàn sách nghiên cứu hoặc toàn truyện của Nguyễn Nhật Ánh.
Củng cố kiến thức
Nếu diễn lại ý Trần Văn Toàn bằng lời mới, cần làm gì?
Ý mượn vẫn cần ghi nguồn.
Đúng: nguồn rõ, ý đúng, có phần triển khai.
Ngoặc như nguyên văn sẽ gây sai tư cách lời.
Không nhận phạm vi đọc rộng hơn thực tế.
Lời giải
Đáp án B. Nêu nguồn không chỉ dành cho sao chép câu. Khi dùng quan điểm từ tài liệu, người viết phải cho biết nguồn và phân biệt phần diễn giải với phần tự nhận xét; đổi từ hoặc giấu phạm vi đọc không giải quyết trách nhiệm ấy.
Củng cố kiến thức
Cách xử lí nào tôn trọng ý của tài liệu?
Bỏ phủ định có thể đảo nghĩa.
Ghi nguồn không cho phép xuyên tạc.
Đúng: bảo toàn ý và lựa chọn theo mục đích.
Trích dẫn không thay công việc lập luận.
Lời giải
Đáp án C. Trích dẫn đúng gồm tính chính xác, ngữ cảnh và sự phù hợp. Cần giữ những thành phần quyết định nghĩa, rồi giải thích quan hệ với luận điểm; một tên tác giả không làm câu bị đổi ý trở nên đúng.