Dàn ý giúp tổ chức cách hiểu
Trước khi viết, xác định sẽ phân tích toàn truyện, một bản trích hay một phương diện; đọc đủ phạm vi và kiểm tác giả, nhan đề, thể loại. Tìm những chi tiết thể hiện chủ đề cùng các cách kể có tác dụng: tình huống, cốt truyện, ngôi kể, nhân vật, ngôn ngữ, không gian, thời gian.
Mở bài giới thiệu tác phẩm và nhận xét khái quát. Thân bài triển khai các luận điểm có lí lẽ, bằng chứng; phân tích nội dung với nét nghệ thuật nổi bật và hiệu quả. Kết bài khẳng định giá trị, ý nghĩa từ phần đã phân tích.
Có thể tổ chức theo các phương diện hoặc phối hợp nội dung–hình thức trong từng luận điểm. Không bắt mọi bài dùng một thứ tự cứng; cũng không cần kể mọi yếu tố nghệ thuật nếu chưa thấy tác dụng. Dàn ý cần đủ mạch, nhưng viết có thể điều chỉnh sau khi kiểm căn cứ.
Ví dụ dàn ý theo một chi tiết truyện
Dàn ý minh hoạ do BTVN biên soạn cho một phương diện của Chuyện người con gái Nam Xương:
- Mở: Nguyễn Dữ và truyện; nêu vai trò chiếc bóng trong thể hiện nỗi oan.
- Luận điểm một: bóng được hiểu sai làm sự nghi ngờ bùng lên. Chọn lời bé Đản và cách Trương Sinh phản ứng; giải thích người nghe bỏ qua khả năng khác.
- Luận điểm hai: bóng xuất hiện lại giúp sự thật rõ ra nhưng đã muộn. Đối chiếu hai lần xuất hiện để phân tích cách tổ chức chi tiết và sự chuyển nhận thức.
- Kết: từ chi tiết ấy nhận xét sức gợi của câu chuyện về việc không lắng nghe và hậu quả oan khuất.
Đây là dàn ý một phương diện, không phải bài phân tích đầy đủ mọi yếu tố kì ảo hoặc mọi nhân vật. Khi đổi phạm vi sang toàn truyện, cần thêm các căn cứ khác thích hợp.
Củng cố kiến thức
Dàn ý nào bám phạm vi ví dụ?
Lệch trọng tâm đã chọn.
Tên biện pháp chưa có quan hệ với chi tiết.
So sánh chỉ bổ trợ, không thay đối tượng.
Đúng: chi tiết và cách tổ chức gắn ý nghĩa.
Lời giải
Đáp án D. Phạm vi là vai trò chiếc bóng. Cần chọn các lần xuất hiện và sự thay đổi trong hiểu biết để triển khai, chứ không mở rộng tuỳ tiện. Nếu muốn phân tích toàn truyện phải chủ động đổi phạm vi và bổ sung căn cứ.
Củng cố kiến thức
Vì sao không chỉ ghi “có chi tiết đặc sắc” trong dàn ý?
Đúng: làm rõ đường triển khai và hiệu quả.
Nghệ thuật là phần cần phân tích.
Nhận xét nghệ thuật cũng cần căn cứ.
Chọn nét tiêu biểu, không chạy theo số thuật ngữ.
Lời giải
Đáp án A. Lời khen chung chưa giúp viết một đoạn có căn cứ. Ghi cách tổ chức và tác dụng của chi tiết tạo mạch nối hình thức với nội dung, từ đó biết sẽ dẫn gì và giải thích ra sao.