Tên thể thơ và nhạc điệu
Thơ sáu chữ, bảy chữ, tám chữ được gọi tên theo số tiếng ở mỗi dòng. Chữ trong tên thể thơ được hiểu là tiếng, không phải số từ: hoàng hôn là một từ nhưng có hai tiếng. Cần đọc nhiều dòng, không đoán thể thơ chỉ từ nhan đề hay một dòng có biến đổi.
Các thể này không giới hạn số dòng của toàn bài; có thể chia khổ hoặc không. Vần thường ở cuối dòng, gọi là vần chân. Vần liền nối những dòng kế tiếp; vần cách nối những dòng có khoảng cách. Một bài có thể phối hợp các cách gieo vần, không phải mọi dòng đều cùng một vần.
Nhịp là cách ngắt dòng thơ thành các phần khi đọc. Ngắt theo cụm nghĩa, cấu tạo câu và cảm xúc, rồi nghe lại; thơ tám chữ không bắt buộc mọi dòng đều 4/4. Phân tích hình thức cần nói vần, nhịp ấy giúp lời thơ ngân nga, dồn dập, ngập ngừng hay nhấn một ý như thế nào trong đoạn đang đọc.
Ví dụ đếm tiếng rồi thử nhịp
Ví dụ phân tích do BTVN biên soạn theo bài “Tiếng Việt” của Lưu Quang Vũ trong SGK:
“Tiếng mẹ gọi trong hoàng hôn khói sẫm” có tám tiếng: Tiếng / mẹ / gọi / trong / hoàng / hôn / khói / sẫm. Không gộp hoàng hôn thành một khi đếm.
Có thể thử đọc “Tiếng mẹ gọi / trong hoàng hôn / khói sẫm”, nhịp 3/3/2. Phần đầu làm nổi tiếng gọi thân thuộc; hai phần sau mở không gian chiều và khói, gợi một kí ức gần gũi. Đây là một cách đọc có căn cứ từ ý nghĩa, không là cách ngắt duy nhất bắt mọi người phải theo. Một dòng này đủ minh hoạ đếm tiếng, chưa đủ kết luận toàn cách gieo vần của bài.
Củng cố kiến thức
Khi đếm tiếng ở dòng ví dụ, cần xử lí hoàng hôn thế nào?
Nghĩa chung không làm hai tiếng thành một.
Đúng: hoàng và hôn là hai tiếng.
Mọi tiếng của dòng đều được xét.
Không bỏ một tiếng trong dòng.
Lời giải
Đáp án B. Đọc tách từng tiếng cho tổng tám. Hoàng hôn gồm hai tiếng dù là một đơn vị từ vựng; nhầm từ với tiếng sẽ khiến nhận diện thể thơ sai.
Củng cố kiến thức
Nhận xét nào giải thích nhịp, không chỉ ghi con số?
Một dòng không đặt luật ngắt cho toàn bài.
Hình thức cần đọc cùng nội dung.
Đúng: nối cách ngắt với hiệu quả trong dòng.
Cách ngắt có thể hướng điểm nhấn khác nhau.
Lời giải
Đáp án C. Trước hết thử ngắt theo các cụm có nghĩa, sau đó giải thích tiếng mẹ gọi được đặt nổi và cảnh chiều được mở ra. Con số nhịp chỉ là bước nhận diện; tác dụng phải dựa vào chính dòng thơ.