Không chỉ chia bài thành mấy phần
Bố cục là cách chia văn bản thành các phần. Kết cấu rộng hơn: cách tổ chức các phần, hình ảnh, giọng điệu, từ ngữ và sự vận động cảm xúc để tạo thành một chỉnh thể. Chia được ba phần chưa thay cho giải thích các phần gắn với nhau ra sao.
Mạch cảm xúc là sự vận động của tình cảm qua bài. Cảm hứng chủ đạo là tình cảm, thái độ nổi bật chi phối cách chọn hình ảnh và giọng điệu. Chủ đề cần được xác định từ nhan đề, người bộc lộ cảm xúc, những hình ảnh lặp hoặc nổi bật, mạch cảm xúc và cách kết thúc; không chỉ từ một lời ca ngợi rời.
Khi đọc, có thể lập ghi chú: ở đoạn này hình ảnh nào được tập trung, cảm xúc gì nổi lên, đoạn tiếp mở thêm điều gì. Cách chia có thể khác nhau nếu vẫn giải thích được quan hệ và có căn cứ. Không đồng nhất mọi lời xưng tôi với một sự kiện đời tư đã được xác minh của tác giả.
Ví dụ theo mạch Tiếng Việt
Phân tích do BTVN biên soạn theo bản SGK của “Tiếng Việt”, Lưu Quang Vũ:
Bài thơ mở ra những tiếng gọi, tiếng lao động, âm thanh và cảnh vật gần đời sống. Tiếng Việt không xuất hiện như khái niệm xa lạ mà gắn với kí ức, người thân và những người làm nên cuộc sống.
Các hình ảnh so sánh, liên tưởng tiếp tục gợi sự mộc mạc, mềm mại, giàu sức biểu đạt của tiếng nói. Mạch thơ mở rộng tới sức sống qua không gian, lịch sử và tình cảm cộng đồng; cuối bài là sự gắn bó cùng nỗi băn khoăn về tương lai tiếng Việt. Những hướng ấy làm rõ tình yêu, niềm tự hào và ý thức gìn giữ ngôn ngữ.
Ca ngợi vẻ đẹp riêng của tiếng Việt không có nghĩa phủ nhận giá trị các ngôn ngữ khác. Trong bài, những tiếng nói của thế giới cũng được nhắc bằng thái độ trân trọng. Kết luận về chủ đề cần bao quát mạch ấy, không biến tình yêu tiếng mẹ đẻ thành so sánh hơn kém.
Củng cố kiến thức
Ghi chú nào cho thấy đã xét kết cấu, không chỉ bố cục?
Đây mới là ghi hình thức chia phần.
Đúng: chỉ ra các phần vận động và gắn nhau.
Độ dài nhan đề không xác định chủ đề.
Các phần trước tạo nền cho cảm xúc cuối.
Lời giải
Đáp án B. Kết cấu gồm cách tổ chức và liên hệ các yếu tố. Từ tiếng nói đời sống tới sức sống cộng đồng rồi lời gắn bó, bài thơ làm cảm xúc phát triển; nhận xét này giải thích quan hệ chứ không chỉ đếm khổ.
Củng cố kiến thức
Kết luận nào có căn cứ từ mạch bài?
Không phù hợp thái độ trân trọng trong bài.
Hình ảnh và lời bộc lộ tạo rõ mạch tình cảm.
Thơ biểu đạt bằng hình tượng, không tự là hồ sơ sự kiện.
Đúng: bao quát mạch và tránh khái quát cực đoan.
Lời giải
Đáp án D. Những hình ảnh đời thường, sức sống ngôn ngữ và lời gắn bó cuối bài cùng hướng tới tình yêu tiếng Việt. Cần đọc cả lời trân trọng các tiếng nói khác để không gán cho bài một quan niệm hơn kém không có.