Ba hướng phát triển cần phân biệt
Từ vựng phát triển để biểu đạt những đối tượng, hoạt động và cách nhìn mới. Có thể phát triển nghĩa của từ đã có trên cơ sở nghĩa gốc; tạo từ ngữ mới từ những yếu tố sẵn có; hoặc tiếp nhận từ ngữ nước ngoài.
Phát triển nghĩa: chuột từ tên con vật có thêm nghĩa chỉ thiết bị điều khiển con trỏ máy tính, dựa trên nét tương đồng về hình dạng. Tạo từ ngữ: thư điện tử kết hợp các yếu tố đã có để gọi một cách trao đổi thông tin. Tiếp nhận từ: in-tơ-nét được dùng để gọi mạng kết nối máy tính. Ba trường hợp không phải cùng một cách tạo.
Một hình ảnh ẩn dụ dùng riêng trong bài thơ chưa tự là nghĩa mới ổn định trong vốn từ chung. Cũng không phải từ nào xuất hiện gần đây với một người đều mới với tiếng Việt. Khi dùng từ, cần hiểu nghĩa, chọn đúng ngữ cảnh; nếu người nghe chưa quen, giải thích ngắn thay vì dùng nhiều từ lạ để gây ấn tượng.
Ví dụ phân biệt theo điều đã thay đổi
Ngữ liệu do BTVN biên soạn, dựa trên cách phân chia trong SGK:
1. “Con chuột máy tính này có dây.” Từ chuột đã có, được dùng với nghĩa thiết bị; đây là phát triển nghĩa, không phải thêm một từ mượn.
2. “Nhóm gửi thông báo bằng thư điện tử.” Các yếu tố thư, điện tử được kết hợp để gọi một phương thức trao đổi; xét như ví dụ tạo từ ngữ mới trên cơ sở yếu tố sẵn có.
3. “Nhà trường có kết nối in-tơ-nét.” Tên gọi được tiếp nhận từ nước ngoài.
Trong câu BTVN “Nắng rắc những đồng vàng lên sân”, đồng vàng tạo liên tưởng trong câu thơ, không có căn cứ để tuyên bố sân đã có tiền thật hoặc từ điển đã thêm một nghĩa ổn định cho cả cụm. Cần tách cách nói nghệ thuật với sự phát triển vốn từ được cộng đồng dùng.
Củng cố kiến thức
Từ chuột chỉ thiết bị máy tính minh hoạ hướng nào?
Đúng: có nghĩa thiết bị bên cạnh nghĩa con vật.
Tên chuột không là ví dụ tiếp nhận ấy.
Ngữ cảnh máy tính cho nghĩa khác.
Có thêm nghĩa không đòi xoá nghĩa cũ.
Lời giải
Đáp án A. Nghĩa tên con vật vẫn tồn tại, đồng thời chuột có nghĩa thiết bị máy tính. Đây là mở rộng nghĩa của từ đã có, không phải cứ có đồ dùng mới là phải mượn từ nước ngoài.
Củng cố kiến thức
Vì sao không lấy một hình ảnh thơ mới lạ làm bằng chứng đủ cho nghĩa từ vựng mới?
Thơ vẫn có thể dùng từ đa nghĩa.
Còn hướng phát triển nghĩa và tạo từ từ yếu tố có sẵn.
Nghĩa có thể phát triển.
Đúng: cần phân biệt sáng tạo cá nhân với vốn từ chung.
Lời giải
Đáp án D. Một cách nói lạ trước hết được giải thích theo văn bản. Muốn coi đó là nghĩa từ vựng mới cần căn cứ về việc cộng đồng sử dụng, không chỉ một câu. Điều này không phủ nhận khả năng sáng tạo ngôn ngữ của thơ.