So sánh để hiểu rõ, không để xoá nét riêng
Khi so sánh **Rô-mê-ô và Giu-li-ét** với **Lơ Xít**, có thể đặt cạnh nhau tình thế, xung đột, hành động và lời thoại. Mỗi lần nên chọn một phương diện, nêu cả điểm chung lẫn khác biệt bằng chi tiết.
Hai đoạn đều thể hiện tình yêu trong hoàn cảnh bị ngăn trở. Nhưng ở cảnh vườn, đôi trẻ cùng hướng về tình yêu, đối diện mối thù dòng họ. Trong Lơ Xít, tình yêu còn xung đột với bổn phận mà chính từng người coi trọng. Trở ngại vì thế không chỉ ở bên ngoài.
Nhân vật bi kịch có thể vừa đáng quý vừa có hành động gây đau khổ. Để đánh giá, cần hiểu điều họ mong muốn, quan niệm chi phối lựa chọn và hậu quả. Không nên chỉ gắn một nhãn “tốt” hay “xấu” rồi bỏ phần còn lại.
Văn học có thể làm thay đổi cách nhìn, tình cảm của người đọc. Nhận xét ấy thuyết phục khi nói rõ đã xúc động hoặc suy nghĩ thêm vì chi tiết nào. Không cần mọi người có cùng một cảm xúc, nhưng lời giải thích phải phù hợp tác phẩm.
Cùng yêu mãnh liệt, khác cách bị ngăn trở
**Ở Rô-mê-ô và Giu-li-ét:** Giu-li-ét dùng ví dụ bông hồng để tách con người khỏi tên họ; Rô-mê-ô sẵn sàng từ bỏ tên gọi gây thù ghét. Hai người đồng điệu trong mong muốn vượt mối thù. Ngôn ngữ nhiều hình ảnh thiên nhiên diễn tả tình yêu say đắm.
**Ở Lơ Xít:** Rô-đri-gơ và Si-men còn yêu nhưng đều đặt danh dự, bổn phận lên trước. Lời thoại vừa giãi bày tình cảm vừa dùng lí lẽ tự giải thích. Sự đối lập giữa điều mong muốn và điều thấy phải làm khiến nỗi đau hiện rõ.
**Một lời trao đổi do BTVN biên soạn:** “Ban đầu tôi chỉ nghĩ Si-men muốn trả thù vì đã hết yêu. Khi đọc những lời nàng thừa nhận tình yêu và hiểu động cơ Rô-đri-gơ, tôi nhận ra lựa chọn của nàng khó khăn hơn. Điều đó khiến tôi thận trọng hơn khi đánh giá một người chỉ qua một lời nói.”
Lời trao đổi có sự thay đổi cách hiểu, có căn cứ và giải thích. Từ tình thế cổ, có thể nghĩ thêm về xung đột giữa tình cảm và trách nhiệm hôm nay; không vì cảm thông nhân vật mà coi hành động trả thù là cách nên làm.
Củng cố kiến thức
Nhận xét so sánh nào có căn cứ trong hai đoạn trích?
Đúng: cùng phương diện tình yêu nhưng chỉ ra khác biệt xung đột.
Không có sự hoà giải hoàn toàn ấy trong hai cảnh.
Đây là nhầm tình thế của Lơ Xít sang cảnh vườn.
Nàng vẫn còn yêu; đó là căn nguyên sự giằng xé.
Lời giải
Đáp án A. Ở cảnh vườn, đôi trẻ cùng vượt rào cản dòng họ. Ở Lơ Xít, mỗi người còn chịu sự ràng buộc bởi bổn phận mà mình thừa nhận. So sánh như vậy vừa chỉ ra điểm chung tình yêu bị ngăn trở, vừa giữ nét riêng của xung đột.
Củng cố kiến thức
Lời trao đổi về Si-men trong ví dụ thuyết phục chủ yếu vì điều gì?
Ví dụ đi sâu vào tình thế, không gắn một nhãn.
Cách tiếp nhận có thể khác nhau nếu có căn cứ.
Đúng: trải nghiệm đọc gắn với bằng chứng cụ thể.
Đổi chi tiết sẽ làm sai căn cứ.
Lời giải
Đáp án C. Người trao đổi nêu cách hiểu ban đầu, chi tiết khiến mình nghĩ lại và nhận xét mới. Vì vậy, đây không chỉ là thông báo “tôi xúc động” mà cho thấy tác phẩm đã tác động thế nào. Cảm nhận riêng vẫn cần dựa vào sự việc, lời nói đúng với văn bản.