Ngắn vì điều đã biết được lược đi
Câu rút gọn có thành phần bị tỉnh lược, thường là chủ ngữ hoặc vị ngữ; ngữ cảnh cho phép hiểu và khôi phục thành phần ấy. Có câu trả lời chỉ giữ phần thông tin đang được hỏi. Mục đích có thể là tránh lặp, nói gọn hoặc phục vụ cách biểu đạt.
Muốn nhận diện, đọc câu hỏi hoặc câu trước, xem phần nào đã biết và phần nào được giữ. Không chỉ thấy câu ngắn là gọi rút gọn. Khi khôi phục phải giữ đúng người, việc và mốc, không tự thêm suy đoán.
Rút gọn phải phù hợp quan hệ giao tiếp. Nếu gây mơ hồ, hiểu nhầm hoặc cộc lốc, nên nói rõ và thêm cách xưng hô, từ thể hiện lễ phép thích hợp; không coi một kiểu câu lúc nào cũng lịch sự hoặc lúc nào cũng bất lịch sự.
Ví dụ phần được hỏi khác nhau
Ngữ liệu giả định do BTVN biên soạn:
Minh hỏi Lan: “Cậu đang làm gì?” Lan đáp: “Đọc sách.” Có thể khôi phục “Tớ đang đọc sách”; chủ ngữ được lược vì tình huống đã rõ.
Minh hỏi: “Ai đã xếp sách lên giá?” Lan đáp: “Tớ.” Có thể khôi phục “Tớ đã xếp sách lên giá”; ở đây giữ người thực hiện, lược phần vị ngữ đã có trong câu hỏi.
Nếu giáo viên hỏi thời gian nhóm nộp bài, câu đáp “Dạ, nhóm em sẽ nộp vào thứ Sáu ạ” rõ và phù hợp hơn một lời “Thứ Sáu” thiếu quan hệ lễ phép trong một số tình huống. Cần xét người nghe và mục đích, không suy rằng mọi câu dài hơn đều tốt hơn.
Củng cố kiến thức
Trong cặp hỏi “Ai đã xếp sách lên giá?” – đáp “Tớ”, phần nào bị lược?
Tớ chính là thành phần chỉ người thực hiện.
Đúng: câu đáp giữ thông tin được hỏi.
Câu trả lời không cần lặp từ hỏi.
Ngữ cảnh cho phép khôi phục rõ.
Lời giải
Đáp án B. Câu hỏi cần biết người thực hiện, nên Tớ được giữ. Hoạt động đã xếp sách lên giá là thông tin chung; thêm lại tạo câu đầy đủ mà không đổi ý, cho thấy đó là phần vị ngữ bị lược.
Củng cố kiến thức
Khi câu rút gọn khiến người nghe không biết ai làm, cần sửa thế nào?
Lược thêm có thể tăng mơ hồ.
Lời khen không giải quyết thông tin thiếu.
Tiết kiệm phải đi cùng khả năng hiểu.
Đúng: phục hồi độ rõ và quan hệ giao tiếp.
Lời giải
Đáp án D. Rút gọn dựa vào điều đã biết. Khi người nghe chưa xác định được người hoặc việc, điều kiện dùng không còn phù hợp; cần bổ sung đúng phần thiếu, không cố ngắn bằng mọi giá.