Xác định phạm vi rồi đọc kĩ kịch bản
Chọn vở hoặc đoạn kịch đã đọc, kiểm tác giả, nhan đề, thể loại và vị trí cảnh. Tóm tắt giúp định hướng, nhưng để phân tích lời thoại và hành động phải đọc kịch bản ở phạm vi được chọn; không dựa riêng bản tóm tắt.
Tìm chủ đề qua xung đột: nhân vật muốn gì, bị điều gì ngăn, lựa chọn ra sao và có hệ quả gì? Chọn nét hình thức tiêu biểu như cách đối thoại chuyển sang độc thoại, chỉ dẫn về hành động, bước ngoặt, ngôn ngữ; giải thích tác dụng với việc thể hiện nhân vật và ý nghĩa.
Mở bài giới thiệu và nêu nhận xét; thân bài triển khai luận điểm có lí lẽ, căn cứ; kết bài khẳng định giá trị từ điều đã làm rõ. Khi sửa, kiểm thông tin nguồn, bỏ phần kể thừa, bổ sung lí giải và chỉnh câu, liên kết. Không bắt mọi bài phải đủ mọi thuật ngữ của kịch.
Ví dụ một đoạn phân tích lời thoại
Đoạn minh hoạ do BTVN biên soạn theo cảnh gặp trong “Rô-mê-ô và Giu-li-ét”:
Sự chuyển từ lời tự bộc lộ sang lời đáp trực tiếp làm cuộc gặp tiến triển. Khi Giu-li-ét nói với mình về tên họ, lời nàng cho thấy tình cảm cùng ý thức về trở ngại mà nàng chưa biết chàng đang nghe. Đến lúc Rô-mê-ô lên tiếng, mong muốn riêng được đặt vào một cuộc trao đổi, hai người trực tiếp xác nhận tình cảm. Những lời nhắc nguy hiểm vẫn xuất hiện trong cuộc trao đổi, giữ trở ngại dòng họ ở ngay trong cảnh yêu thương. Vì thế lời thoại vừa làm hiện nội tâm vừa góp phát triển tình thế kịch.
Đoạn không kể toàn vở hoặc phân tích mọi phép so sánh. Nó chọn sự chuyển hình thức lời và gắn với hành động cuộc gặp; muốn nhận xét toàn vở phải đọc, bổ sung phạm vi rộng hơn.
Củng cố kiến thức
Căn cứ nào phù hợp luận điểm của đoạn minh hoạ?
Không làm rõ sự chuyển lời thoại.
Cảm giác ở nguồn khác không thay căn cứ cảnh.
Đúng: khớp nét hình thức và tình thế đang phân tích.
Cần lựa chọn theo đối tượng và luận điểm.
Lời giải
Đáp án C. Luận điểm bàn sự chuyển từ tự bộc lộ sang trao đổi. Tình thế ai nghe, ai biết và lời đáp tạo căn cứ; lời về nguy hiểm giúp giải thích trở ngại vẫn hiện hữu, không chỉ kể cuộc gặp thuận lợi.
Củng cố kiến thức
Khi mới đọc đoạn gặp gỡ, cách giới thiệu phạm vi nào trung thực?
Đúng: phạm vi đọc khớp nhận xét.
Tóm tắt không thay toàn kịch bản.
Không tự tạo lời nguồn.
Một cảnh không chứng minh nhận xét bao trùm ấy.
Lời giải
Đáp án A. Phạm vi rõ giúp người đọc hiểu căn cứ của bài. Có thể dùng tóm tắt để định vị, nhưng lời thoại, hành động ở những cảnh chưa đọc không thể tự được tính là đã khảo sát.