Ngữ cảnh quyết định cách hiểu cụ thể
Một âm Hán Việt có thể ứng với những yếu tố khác nghĩa. Cần xét cả từ và ngữ cảnh: đồng trong đồng dao gắn với trẻ em, còn đồng trong đồng âm mang nghĩa cùng hoặc giống nhau. Không lấy một nghĩa quen thuộc áp cho mọi từ có cùng âm.
Từ vựng phát triển bằng nhiều cách: thêm nghĩa cho từ đã có, tạo từ mới hoặc vay mượn. Muốn nhận cách phát triển, xem yếu tố nào thay đổi. Chuột chỉ thiết bị máy tính là sự phát triển nghĩa của từ có sẵn; thư điện tử là một kết hợp được dùng để gọi đối tượng mới; in-tơ-nét là từ vay mượn.
Tên viết tắt như UNICEF cần được giới thiệu cùng tên đầy đủ khi người đọc chưa biết đối tượng. Chữ viết tắt giúp gọn, không thay việc dùng đúng tên tổ chức.
Khi dẫn gián tiếp, có thể đổi cách diễn đạt và điều chỉnh ngôi, từ chỉ thời gian cho phù hợp, nhưng phải giữ nội dung, mức độ, nguồn lời nói. Đổi vài từ không làm ý kiến của người khác trở thành nhận xét riêng.
Đặt từ và lời dẫn vào câu
Ví dụ do BTVN biên soạn:
**Giải nghĩa:** Trong câu buổi sinh hoạt có các bài đồng dao, đồng gắn với lời ca trẻ em. Trong câu hai từ này đồng âm, đồng nói sự giống nhau về âm. Nghĩa khác nhau được nhận qua toàn bộ từ và điều câu đang nói.
**Giới thiệu viết tắt:** Báo cáo dành cho người chưa biết tên có thể ghi Quỹ Nhi đồng Liên hợp quốc (UNICEF) ở lần đầu, rồi dùng UNICEF ở các lần sau khi đã rõ đối tượng.
**Chuyển lời:** Vào thứ hai, Lan nói: Tôi sẽ trả sách ngày mai. Người kể thuật lại sau đó có thể viết Lan cho biết sẽ trả sách vào thứ ba. Ngôi và cách gọi thời gian đã đổi, còn việc trả sách vẫn là dự định của Lan. Không đổi thành Lan đã trả sách, vì lời ban đầu chưa xác nhận kết quả.
Củng cố kiến thức
Trong đồng dao và đồng âm, yếu tố đồng được hiểu theo thứ tự nào?
Đã đảo nghĩa của hai từ.
Hai nghĩa này không phù hợp những từ được cho.
Đúng: cần xét yếu tố trong toàn bộ từ.
Không thể dùng nghĩa quen khác chỉ vì giống âm.
Lời giải
Đáp án C. Đồng dao là lời ca gắn với trẻ em, còn đồng âm nói sự giống nhau về âm. Cùng cách phát âm đồng không có nghĩa cùng một yếu tố Hán Việt. Xét nghĩa toàn từ giúp chọn đúng nghĩa trong từng trường hợp.
Củng cố kiến thức
Vào thứ hai, Lan nói Tôi sẽ trả sách ngày mai. Cách thuật lại nào giữ đúng nội dung?
Đổi dự định thành việc đã làm và đổi thời điểm.
Đã mở rộng từ Lan sang mọi người.
Đã làm mất thời điểm được nêu.
Đúng: đổi ngôi và cách gọi thời gian mà giữ dự định.
Lời giải
Đáp án D. Ngày mai tính từ thứ hai là thứ ba. Khi dẫn gián tiếp, tôi chuyển thành Lan; việc trả sách vẫn được nêu là sẽ thực hiện, không thành kết quả đã xác nhận. Cần giữ đồng thời người nói, nội dung và thời điểm.