Từ điểm tựa chung tới chi tiết riêng
Ôn tập không chỉ nhớ tác giả và tên văn bản. Với truyện, tìm sự kiện, nhân vật, điểm nhìn, lời kể và sự thay đổi; với thơ, xét lời, hình ảnh, nhịp, vần và mạch cảm xúc; với nghị luận, theo luận đề, luận điểm, lí lẽ, bằng chứng; với thông tin, theo ý chính, cách sắp chi tiết, nguồn và quan hệ chữ–hình.
Truyện trinh thám tổ chức bí mật, manh mối và suy luận; không coi một nghi ngờ là chứng minh. Truyện truyền kì có thể dùng kì ảo để nói chuyện đời; truyện thơ Nôm kể bằng thơ và có dấu ấn loại hình, chữ viết. Cùng có sự kiện chưa làm các thể loại giống nhau về cách xây dựng.
Đếm số tiếng trên nhiều dòng giúp nhận thơ tám chữ; phân tích cảm xúc vẫn cần hình ảnh, lời, nhịp của bài cụ thể. Không từ tám chữ suy mọi bài đều có giọng vui hoặc đều ngắt nhịp giống nhau. Tình cảm người nói trong thơ cũng không mặc nhiên là thông tin tiểu sử tác giả.
Tri thức lịch sử văn học hỗ trợ giải thích dấu hiệu trong tác phẩm. Thời điểm, nguồn và loại bản giúp giữ phạm vi: một diễn văn cũ không tự là số liệu hôm nay, một bản trích không tự là toàn tác phẩm. Khi có cách đọc khác nhau, trở lại văn bản để trao đổi căn cứ.
Ví dụ đọc một bài thơ minh hoạ
Ngữ liệu do BTVN sáng tác, đã dùng trong bài thơ tám chữ, không thơ của tác giả SGK:
Chiều cuối hạ, sân trường im tiếng gọi
Gió qua thềm nâng cánh phượng vừa bay
Một chiếc lá rơi nghiêng vào trang vở
Tiếng bạn cười còn ấm đến hôm nay.
Mỗi dòng có tám tiếng; riêng dòng cuối: Tiếng(1) bạn(2) cười(3) còn(4) ấm(5) đến(6) hôm(7) nay(8). Hai tiếng bay–nay ở cuối dòng hai và bốn có phần vần ay giống nhau: vần chân cách. Không kết luận hai tiếng gọi–vở cũng vần với nhau chỉ vì đều đứng cuối dòng.
Hình ảnh sân trường yên, cánh phượng, lá trong vở đưa tới tiếng cười vẫn được nhớ. Ấm gợi tình cảm lưu lại, không số đo nhiệt độ tiếng cười. Cách đọc có căn cứ nối cảnh vật với nỗi nhớ, tình cảm bạn bè; nhãn thơ tám chữ riêng nó chưa đủ để kết luận cảm xúc.
Củng cố kiến thức
Trong ngữ liệu, cặp nào gieo vần chân cách?
Phần vần hai tiếng không giống nhau.
Đúng: vần ay ở cuối hai dòng có dòng xen giữa.
Không là cặp vần chân trong ví dụ.
Không đáp ứng vị trí và phần vần.
Lời giải
Đáp án B. Trước hết tìm vị trí cuối dòng, sau đó so phần vần: bay và nay cùng ay. Chúng ở dòng hai, bốn nên có một dòng xen giữa, gọi là vần chân cách. Không dựa chỉ vào việc cùng ở cuối để nhận một cặp vần.
Củng cố kiến thức
Nhận xét nào gắn với hình ảnh tiếng cười còn ấm?
Đã đọc hình ảnh gợi cảm như dữ kiện vật lí.
Thể thơ không quy định cùng một nội dung.
Đúng: giải thích từ trong mạch cảnh và nỗi nhớ.
Thể thơ không cung cấp căn cứ tiểu sử.
Lời giải
Đáp án C. Ấm trong quan hệ với tiếng cười làm cảm giác chuyển sang tình cảm thân thiết, được nhớ tới hôm nay. Cần đặt chi tiết bên sân trường yên và cánh phượng để hiểu mạch; không lấy từ ấy làm số đo hoặc hồ sơ tác giả.
Củng cố kiến thức
Một nhân vật bị nghi vì có mặt gần nơi sự việc xảy ra. Đọc theo mạch trinh thám cần chú ý gì?
Đúng: kết luận phải dựa quan hệ các căn cứ.
Có mặt chưa chứng minh vai trò gây việc.
Vị thế không thay việc kiểm suy luận.
Cần đọc các thông tin liên quan, không bỏ một phía.
Lời giải
Đáp án A. Bí mật được làm rõ bằng tổ chức manh mối và suy luận, không chỉ một dấu hiệu rời. Khi đọc, cần kiểm thông tin phù hợp hay loại trừ khả năng nào; phân biệt giả thuyết của nhân vật với điều truyện đã xác nhận.
Củng cố kiến thức
Một phát biểu trong bản năm2018 dự báo có điều kiện. Khi diễn ý nên làm gì?
Đã đổi dự báo thành sự thật mới không nguồn.
Bỏ điều kiện có thể làm sai ý.
Thời điểm giúp hiểu các từ thời gian và loại thông tin.
Đúng: diễn ý không nâng mức độ khẳng định.
Lời giải
Đáp án D. Cần tách điều đã nêu trong phát biểu với việc kiểm tình hình hiện nay. Một dự báo có điều kiện vẫn phải giữ điều kiện và phạm vi; tên người nói không cho phép đổi nó thành kết quả thực tế mới.