Dùng kiến thức theo đối tượng
Với truyện truyền kì, xét mạch sự việc, nhân vật, thực–ảo và ý nghĩa. Với truyện thơ Nôm, phối hợp cách kể với ngôn ngữ thơ, nội tâm; nhớ chữ Nôm là hệ chữ sáng tác, không tên riêng một thể thơ. Với bi kịch, theo xung đột, lựa chọn, hệ quả và lời thoại.
Đọc thơ song thất lục bát cần xác định số tiếng, quan hệ vần, nhịp và lời thể hiện cảm xúc. Không phân tích thể thơ chỉ bằng một câu tách ra. Đọc nghị luận văn học cần theo luận đề, luận điểm, lí lẽ, bằng chứng, phân biệt ý nhà phê bình với chi tiết tác phẩm.
Bảng ôn nên ghi tên văn bản, tác giả, thể loại, nội dung và một nét hình thức gắn hiệu quả. Đó là bản đồ để đọc lại, không thay trải nghiệm đọc toàn văn bản.
Ví dụ đọc bản trích Khóc Dương Khuê
Phân tích do BTVN biên soạn theo bản trích “Khóc Dương Khuê” của Nguyễn Khuyến ở SGK tr.143. Một khổ trong đoạn:
> Muốn đi lại tuổi già thêm nhác,
> Trước ba năm gặp bác một lần;
> Cầm tay hỏi hết xa gần,
> Mừng rằng bác vẫn tinh thần chưa can.
Đếm tiếng theo các từ được ghi: hai câu đầu mỗi câu 7 tiếng, câu sau 6, câu cuối 8. Nhác ở cuối câu thứ nhất nối với bác (tiếng 5 câu thứ hai); lần nối gần rồi thần (tiếng 6 câu 8). Đây là căn cứ nhận thể thơ, không chỉ vì bài nói nỗi buồn.
Khổ gợi kỉ niệm gặp bạn và niềm mừng khi ấy. Phần sau đoạn chuyển sang bàng hoàng mất bạn, việc uống rượu, viết thơ cũng mất người cùng chia sẻ. Hai điển tích về giường và đàn được chú thích theo những tình bạn xưa, giúp nỗi trống vắng có chiều sâu; cần đọc chú thích, không đoán đồ vật thực trong nhà tác giả.
Đoạn là tiếng lòng trong thơ, khác một bài nghị luận phân tích nỗi buồn ấy. Ví dụ chưa là bài phân tích toàn tác phẩm.
Củng cố kiến thức
Căn cứ nào nhận diện thể thơ của khổ đã dẫn?
Cảm xúc không quyết định duy nhất thể thơ.
Một tác giả có thể dùng nhiều thể.
Đúng: cấu tạo và hiệp vần kiểm được.
Dấu câu chưa cho biết mô hình thể thơ.
Lời giải
Đáp án C. Hai câu bảy tiếng nối cặp sáu–tám; các tiếng nhác–bác, lần–gần–thần tạo quan hệ vần. Nhận diện bằng những dấu hiệu ấy có căn cứ, không lấy đề tài hoặc thời đại thay hình thức.
Củng cố kiến thức
Bác nằm ở tiếng thứ mấy trong “Trước ba năm gặp bác một lần”?
Đúng: Trước1 ba2 năm3 gặp4 bác5 một6 lần7.
Tiếng 7 là lần.
Tiếng 3 là năm, không bác.
Tiếng 6 là một.
Lời giải
Đáp án A. Đếm lần lượt từng tiếng: Trước, ba, năm, gặp, bác, một, lần. Bác ở vị trí 5 nên là vần trong câu ở quan hệ đang xét; không gọi nó vần chân vì câu còn hai tiếng sau.
Củng cố kiến thức
Cách xử lí điển tích giường, đàn nào phù hợp?
Liệt kê chưa giải thích ý nghĩa.
Đúng: kiến thức nền phục vụ phân tích.
Phải xác định nguồn gợi cụ thể.
Hình ảnh thơ không đủ làm dữ liệu tài sản.
Lời giải
Đáp án B. Điển tích dẫn người đọc về chuyện, con người trước đó. Chú thích làm rõ tình bạn trong các chuyện ấy; nối với mạch mất bạn giúp hiểu chiều sâu trống vắng, không chỉ nhận tên đồ vật.
Củng cố kiến thức
Đoạn thơ và bài nghị luận về đoạn thơ khác nhau chủ yếu thế nào?
Nghị luận có thể đánh giá cảm xúc.
Thơ vẫn có yếu tố kể.
Cùng đối tượng không đồng nghĩa cùng cách biểu đạt.
Đúng: xét mục đích và tổ chức văn bản.
Lời giải
Đáp án D. Đối tượng có thể cùng là nỗi mất bạn, nhưng cách tổ chức khác. Bài thơ dùng tiếng nói trữ tình và hình ảnh; bài phân tích dùng các nhận xét, căn cứ và lời giải thích để thuyết phục về cách hiểu.