Các bước kiểm một lời dùng
Nhận một từ hoặc biện pháp cần có ngữ cảnh và dấu hiệu: điển tích gợi chuyện cũ; chơi chữ khai thác âm hoặc nghĩa; điệp thanh, điệp vần tạo sự lặp có hiệu quả; yếu tố Hán Việt cùng âm có thể khác nghĩa. Không dùng tên thuật ngữ thay phân tích.
Với câu ngắn, tìm phần bị lược có thể khôi phục hoặc chức năng đặc biệt như gọi–đáp, đặt cảnh. Với lời mượn, giữ khác biệt giữa trích nguyên văn và diễn lại ý, nêu nguồn cả hai trường hợp.
Viết về chữ Nôm và chữ quốc ngữ phải tách ngôn ngữ với hệ chữ, tác phẩm với bản chuyển chữ đang đọc. Một bản chuyển chữ dễ đọc hơn chưa làm mọi từ cổ dễ hiểu, cũng chưa chứng minh đã đọc nguyên bản.
Ví dụ ngữ cảnh và nguồn trong một bản ghi
Ngữ liệu giả định do BTVN biên soạn:
Lan hỏi: “Ai đã xếp sách lên giá?” Minh đáp: “Tớ.” Sau đó Lan gọi: “Minh ơi!” và nhờ kiểm những quyển còn lại.
Tớ là lời đáp rút gọn, khôi phục được “Tớ đã xếp sách lên giá”. Minh ơi là câu đặc biệt dùng gọi, không phải câu kể bị lược việc Minh làm. Hai câu cùng ngắn nhưng chức năng và cấu tạo khác.
Khi ghi lại, có thể thuật Lan nhờ Minh kiểm những quyển còn lại. Đây là diễn ý, không đặt câu mới thành trích nguyên lời nếu chưa có nguyên văn. Nếu dùng một nhận xét đã đọc từ bài nghiên cứu, ghi rõ người và tài liệu; không chỉ đổi từ rồi gọi ý riêng.
Củng cố kiến thức
Tớ trong cặp hỏi–đáp bị lược phần nào?
Không là phần cần cho nội dung trả lời này.
Đúng: người thực hiện được giữ, hoạt động được lược.
Tớ là đại từ làm chủ ngữ ở câu khôi phục.
Ngữ cảnh hỏi cho căn cứ rõ.
Lời giải
Đáp án B. Câu hỏi yêu cầu người đã làm một việc biết trước. Tớ trả lời về người, còn hoạt động được khôi phục từ câu hỏi; đây là cơ sở nhận câu rút gọn.
Củng cố kiến thức
Minh ơi thuộc cách tổ chức nào ở tình huống?
Lời gọi không thuật lại hoạt động ấy.
Lời gọi có chức năng phù hợp.
Đúng: tên và ơi hướng tới người nghe.
Đây là lời gọi trong ngữ liệu giả định.
Lời giải
Đáp án C. Câu thực hiện lời gọi, không yêu cầu một vị ngữ bị thiếu để kể việc. Ngữ cảnh nhờ tiếp sau giúp nhận chức năng; độ ngắn không khiến câu sai.
Củng cố kiến thức
Một câu diễn ý lời nhờ nên được ghi thế nào?
Đúng: tư cách lời và nội dung cùng được giữ.
Ngoặc trích nguyên văn không chỉ để trang trí.
Không đổi dữ kiện lời nguồn.
Lời nhờ chưa chứng minh hành động xong.
Lời giải
Đáp án A. Diễn lại ý là dẫn gián tiếp; câu chữ mới phải vẫn truyền đúng người và việc. Ngoặc kép làm người đọc hiểu đó là nguyên văn, còn biến lời nhờ thành kết quả sẽ thay tư cách thông tin.
Củng cố kiến thức
Nhận xét nào đúng về bản Truyện Kiều chuyển sang chữ quốc ngữ?
Cách ghi lại không đổi thời điểm sáng tác.
Từ cổ và điển tích vẫn có thể tồn tại.
Phạm vi đọc và năng lực không đồng nhất.
Đúng: hình thức ghi và nghĩa từ cần tách.
Lời giải
Đáp án D. Chuyển hệ chữ giúp tiếp cận con chữ, nhưng không tự xoá nghĩa cổ hoặc điển tích. Cần giữ thông tin về chữ Nôm và dùng chú thích, không nhận đọc nguyên bản khi chỉ mới đọc bản chuyển chữ.