Trải nghiệm riêng mở tới vấn đề chung
Quyền được học tập và bảo vệ của phụ nữ và trẻ em trong hoà bình là nhan đề do người biên soạn đặt cho phần trích bài phát biểu của Malala Yousafzai tại Hội nghị về thanh niên của Liên hợp quốc ngày 12/7/2013. Bản SGK do Ngân Hà – Vương Anh lược dịch.
Văn bản bàn về một vấn đề xã hội và kêu gọi hành động, nên cần đọc theo mạch nghị luận. Phần đầu nêu vấn đề và vị thế người nói; các phần giữa trình bày thực trạng, hậu quả cùng quan điểm; phần cuối hướng tới các nhà lãnh đạo và chính phủ bằng lời kêu gọi.
Malala nhắc trải nghiệm bị tấn công, nhưng không chỉ nói cho riêng mình. Từ việc bản thân là người bị xâm hại, người nói mở tới những người chưa có điều kiện lên tiếng và cần được bảo vệ. Trải nghiệm cá nhân làm lời nói có sức nặng, còn phạm vi quan tâm vượt ra ngoài cá nhân.
Ý giáo dục cần hoà bình được làm rõ qua những việc cản trở học tập: bạo lực, trường học bị phá huỷ, lao động trẻ em, bất công. Các dẫn chứng trong bài phát biểu phục vụ lời kêu gọi bảo vệ con người; chúng được hiểu trong thời điểm của nguồn, không tự trở thành số liệu hiện tại.
Bằng chứng và ẩn dụ cùng hướng về điều gì?
Phân tích do BTVN biên soạn theo bản trích trong SGK:
**Bằng chứng:** việc người nói và nhiều người khác bị tấn công cho thấy quyền sống, quyền học tập đang bị đe doạ trong những tình huống được nêu. Khi nối các trường hợp với hậu quả mất cơ hội đến trường, lập luận làm rõ vì sao bảo vệ giáo dục không thể tách khỏi bảo vệ hoà bình.
**Hình ảnh:** câu “Khi nhìn thấy bóng tối, chúng ta nhận ra tầm quan trọng của ánh sáng” không chỉ bàn về một hiện tượng nhìn bằng mắt. Bóng tối gợi tình trạng bị đe doạ, tước đoạt; ánh sáng gợi những giá trị cần được bảo vệ như tri thức, tự do và cơ hội sống tốt. Sự đối lập giúp ý nghĩa trở nên dễ cảm nhận.
**Lời kêu gọi:** phần cuối không chỉ nhắc lại nỗi đau. Người nói yêu cầu những chủ thể có khả năng thay đổi chính sách và bảo vệ quyền con người hành động. Mạch trải nghiệm–thực trạng–kêu gọi vì thế liên kết với nhau: làm rõ vấn đề để thúc đẩy một sự thay đổi.
Củng cố kiến thức
Việc Malala kể trải nghiệm bị tấn công có vai trò nào trong mạch bài?
Đúng: trải nghiệm cá nhân góp tạo sức thuyết phục cho vấn đề chung.
Người nói đã mở rộng phạm vi quan tâm ra ngoài bản thân.
Trải nghiệm được nối với thực trạng, hậu quả và lời kêu gọi.
Bài nêu những trường hợp khác nhau cùng cần được bảo vệ.
Lời giải
Đáp án A. Người nói từng trực tiếp chịu bạo lực nên lời phát biểu có căn cứ trải nghiệm. Nhưng Malala không dừng ở quyền lợi riêng mà hướng tới những người không được lên tiếng. Trải nghiệm hỗ trợ vị thế đại diện và mạch lập luận, không thay toàn bộ lí lẽ.
Củng cố kiến thức
Vì sao bóng tối và ánh sáng trong câu được dẫn là hình ảnh ẩn dụ?
Câu không có cách so sánh trực tiếp bằng từ như.
Câu không gán tâm trạng, hành động người cho hai hình ảnh.
Đúng: nghĩa được chuyển từ hình ảnh cụ thể sang vấn đề đang bàn.
Mối liên hệ ở đây dựa vào nét tương đồng, không phải bộ phận–toàn thể.
Lời giải
Đáp án C. Hai hình ảnh không chỉ giữ nghĩa vật lí mà gợi sự đối lập giữa tình trạng bị tước đoạt với các giá trị cần được bảo vệ. Cách chuyển nghĩa ấy dựa vào nét tương đồng và giúp lập luận thêm sức gợi. Đặt trong toàn bài mới nhận ra hướng liên tưởng, không hiểu câu tách khỏi vấn đề giáo dục và hoà bình.