Biết đối tượng nào trước khi viết
Chọn một danh thắng, di tích đã có nguồn đủ rõ. Tên bài phải chỉ đúng đối tượng: riêng một tấm bia, nhà bia hoặc toàn khu di tích là các phạm vi khác nhau. Có thể nhắc quần thể để đặt đối tượng vào không gian, nhưng không đặt tên toàn quần thể nếu bài chỉ nói một bộ phận.
Trước viết, lập ghi chú gồm thông tin, nguồn, năm, điều còn cần kiểm. Tìm vị trí, quá trình hình thành, đặc điểm, giá trị và việc giữ gìn phù hợp phạm vi. Khi chưa kiểm tình trạng hiện tại, không mô tả nó như vừa quan sát; không nhận mình đã đi thực tế nếu chỉ đọc tài liệu.
Sắp ý từ khái quát tới chi tiết, theo cấu trúc, không gian hoặc thời gian có lí do. Phối hợp miêu tả với dữ kiện, giữ cảm xúc vừa phải. Hình, bảng, sơ đồ có chú thích, nguồn và liên hệ rõ với phần chữ. Sau viết, kiểm tên, số đo, mốc, dấu truyền kể, tính nhất quán và mạch; bài trắc nghiệm không thay góp ý sản phẩm viết thật.
Ví dụ lập ý quanh một tấm bia, không cả Lam Kinh
Dàn ý minh hoạ do BTVN biên soạn theo nguồn bài mẫu “Bia Vĩnh Lăng” trong SGK:
Đối tượng chính là bia Vĩnh Lăng; bài mẫu đặt bia trong khu di tích Lam Kinh để người đọc hiểu vị trí. Không từ một bài về bia nhận đã giới thiệu đủ mọi công trình của khu.
Có thể lập ý: vị trí trong quần thể và thời điểm dựng theo nguồn → chất liệu, hình dáng, kích thước tấm bia → nội dung, người soạn văn bia và giá trị → lời kết về gìn giữ. Ảnh nhà bia giúp hình dung công trình che bia; bảng số đo làm rõ riêng tấm bia.
Khi chuyển thành bài tự viết, kiểm lại nguồn chuyên trách nếu muốn thêm thông tin tham quan hiện tại. Ví dụ này không thêm giá vé, giờ mở cửa hoặc việc trùng tu mới. Thông tin trong bài mẫu được ghi là theo tài liệu mà SGK sử dụng, không lời chứng người viết vừa đến nơi.
Củng cố kiến thức
Bài chỉ tập trung tấm bia Vĩnh Lăng nên chọn phạm vi nào?
Nhan đề và phạm vi sẽ không khớp.
Đúng: cụ thể và giữ quan hệ với quần thể.
Bia và nhà che bia khác nhau.
Tên rõ giúp giới hạn và nhận diện.
Lời giải
Đáp án B. Thuyết minh cần đúng đối tượng đã tìm hiểu. Có thể dùng thông tin quần thể để đặt vị trí, nhưng thân bài về một bia không đủ nhận giới thiệu toàn khu; giữ phạm vi làm bài rõ và trung thực.
Củng cố kiến thức
Nếu chưa có nguồn về giờ mở cửa hiện tại, nên làm gì?
Không thể dùng nơi khác để bịa dữ liệu đối tượng.
Không nhận trải nghiệm chưa có.
Niên đại không cho lịch tham quan.
Đúng: điều chưa biết được giữ đúng giới hạn.
Lời giải
Đáp án D. Bài thuyết minh có thể cần thông tin tham quan, nhưng cần nguồn đúng thời điểm. Khi chưa biết, không thêm để tạo cảm giác đầy đủ; tiếp tục kiểm nếu thuộc mục đích, thay vì biến phỏng đoán thành dữ kiện.