Ba cách giúp hiểu nhân vật
Đối thoại là lời nhân vật hướng đến người khác trong giao tiếp trực tiếp. Độc thoại là lời không hướng tới người đang đối thoại trực tiếp, có thể diễn đạt suy nghĩ nhân vật; độc thoại nội tâm thể hiện tiếng nói bên trong. Lời người kể dẫn diễn biến, tả người, tả cảnh hoặc nói về tâm trạng.
Tả cảnh ngụ tình là cách cảnh vật góp phần biểu hiện tình cảm, tâm trạng. Muốn nhận diện, cần đọc vị trí cảnh, nhân vật và các lời trước–sau; không gọi mọi câu tả thiên nhiên là ngụ tình mà chưa chỉ sự liên hệ.
Phân tích có thể phối hợp: người kể đặt cảnh, lời nhân vật bộc lộ nghĩ ngợi, cùng cho thấy nội tâm. Ngoặc kép hoặc câu hỏi là dấu hỗ trợ, nhưng ai nói và hướng lời đến đâu mới quyết định cách nhận diện.
Ví dụ sau cuộc gặp Kim Trọng
Phân tích do BTVN biên soạn theo “Kim – Kiều gặp gỡ” trích Truyện Kiều của Nguyễn Du trong SGK:
Sau cuộc gặp, người kể đặt Thúy Kiều giữa cảnh chiều chuyển sang đêm, ánh trăng và cây cành. Những câu tả cảnh đi cùng việc nàng trở về phòng, nhìn ngắm và suy nghĩ về cuộc gặp, nên cần đọc trong quan hệ với tâm trạng bâng khuâng.
Ở phần lời Kiều tự nghĩ, nàng thương số phận người đã mất và băn khoăn về duyên gặp mới. Không có người đang trực tiếp trao đổi, nên không gọi những câu ấy là đối thoại với Kim Trọng. Lời người kể tiếp tục nói về cảm xúc và việc nàng làm thơ, khác với lời nhân vật vừa tự bộc lộ.
Trong bản trích Lục Vân Tiên, lời Nguyệt Nga cảm ơn và lời Vân Tiên đáp lại tạo trao đổi trực tiếp, là đối thoại. So sánh hai cảnh giúp phân biệt chức năng, không chỉ nhìn thấy dấu ngoặc.
Củng cố kiến thức
Vì sao lời Kiều tự nghĩ trong ví dụ không là đối thoại với Kim Trọng?
Truyện thơ vẫn có đối thoại.
Số tiếng không xác định người nghe.
Lời nhân vật cũng có thể đặt trong ngoặc.
Đúng: căn cứ chủ thể và tình huống lời.
Lời giải
Đáp án D. Cần phân biệt cuộc gặp đã qua với cảnh nàng một mình nghĩ ngợi. Kim Trọng là người được nghĩ tới, không vì vậy thành người đang trực tiếp đáp lời; lời ở đây làm rõ nội tâm Kiều.
Củng cố kiến thức
Cách phân tích cảnh nào làm rõ tả cảnh ngụ tình?
Liệt kê chưa giải thích quan hệ.
Đúng: đọc cảnh với vị trí và nội tâm.
Cảnh có tác dụng khác nhau theo ngữ cảnh.
Hình ảnh thơ không là dữ liệu đo.
Lời giải
Đáp án B. Cảnh chiều và trăng nằm trong mạch Kiều trở về sau cuộc gặp, được nối với sự lưu luyến, băn khoăn. Mối quan hệ ấy làm rõ cảnh góp phần biểu hiện tình, không phải chỉ tả các vật đứng riêng.