Tác phẩm không chỉ có một thông điệp
Nghị luận văn học có thể xem một bài thơ khác biệt nhờ cách thể hiện một tư tưởng quen thuộc. Người đọc cần hỏi tác giả bài nghị luận muốn làm rõ điều gì, dùng các luận điểm nào, trích hoặc phân tích chi tiết nào để làm rõ.
Luận đề là vấn đề trung tâm; luận điểm là nhận định triển khai; lí lẽ giải thích; bằng chứng lấy từ văn bản giúp kiểm nhận định. Khi có ý kiến khác được nhắc lại, phải phân biệt ý kiến ấy với ý kiến người viết đang bảo vệ.
Hai bài cùng ca ngợi cuộc sống không tự có cùng giá trị nghệ thuật. Hình ảnh, giọng điệu, nhịp và cách tổ chức lời thơ có thể làm một quan niệm chung mang dấu ấn riêng. Tán thành hay khác ý với nhà phê bình đều cần lí lẽ, căn cứ từ tác phẩm; danh tiếng của người viết không thay bước kiểm ấy.
Ví dụ cách Phan Huy Dũng triển khai luận đề
Phân tích do BTVN biên soạn theo “Một kiểu phát biểu luận đề độc đáo của Xuân Diệu ở bài thơ Vội vàng” trong SGK:
Phan Huy Dũng lưu ý bài thơ có ý tưởng, lập luận nhưng không đồng tình việc đánh đồng giá trị thẩm mĩ với riêng quan niệm được nói ra. Bài viết đi vào cách cuộc đời, thời gian trở thành hình ảnh sống động, cùng ngôn từ, nhịp và sự liệt kê dồn nhiều chi tiết, để lí giải dấu ấn biểu đạt của Xuân Diệu.
Như vậy, dẫn ý về đời người hữu hạn mới xác định một quan niệm. Muốn theo luận đề của bài nghị luận, còn cần đọc cách quan niệm ấy trở thành cảm xúc và hình tượng cụ thể. Ví dụ này làm rõ cách đọc bài nghị luận, không coi những câu thơ được dẫn trong đó là toàn văn bài “Vội vàng”.
Củng cố kiến thức
Nhận xét nào theo đúng luận đề được phân tích?
Tên người viết không thay lí lẽ, bằng chứng.
Bài nghị luận không đồng nhất như vậy.
Cùng chủ đề không làm hình thức đồng nhất.
Đúng: chuyển từ điều được nói sang cách nói nghệ thuật.
Lời giải
Đáp án D. Bài nghị luận nhấn phần cá biệt trong cách Xuân Diệu biểu đạt. Vì vậy không chỉ chép lại tư tưởng về thời gian mà cần theo các phân tích hình ảnh, ngôn từ, nhịp để thấy căn cứ của nhận định.
Củng cố kiến thức
Khi muốn khác ý với một nhận xét của nhà phê bình, cách làm nào phù hợp?
Đúng: đối thoại có căn cứ và đúng phạm vi.
Cảm nhận vẫn cần cơ sở văn bản.
Trích dẫn không thay việc đọc toàn văn.
Cần tách lời nhắc lại với lập trường của người viết.
Lời giải
Đáp án A. Đọc phản hồi không có nghĩa buộc chấp nhận hết hoặc bác bỏ hết. Xác định đúng ý đang bàn, kiểm căn cứ rồi giải thích cách hiểu khác giúp trao đổi có lí lẽ; không xuyên tạc ý hay suy từ một đoạn trích ra toàn tác phẩm.