Hiểu nghĩa trước, nói tác dụng sau
Một từ có thể có nhiều nghĩa. Khi giải thích, xét đối tượng được nói tới, các từ đi cùng và mạch văn; nếu tra từ điển, chọn nghĩa phù hợp thay vì chép toàn mục. Thành ngữ cần hiểu nghĩa chung của cả cụm, không cộng máy móc nghĩa từng tiếng.
Nhận ra so sánh, ẩn dụ, nhân hoá hay điệp ngữ là bước đầu. Cần tiếp tục hỏi biện pháp làm đối tượng hiện lên với đặc điểm gì, nối những cảm giác nào, nhấn ý hoặc thể hiện tình cảm gì trong câu cụ thể. Câu trả lời làm tăng sức gợi hình, gợi cảm còn chung, cần giải thích thêm.
Không phải mọi từ gợi cảm đều là một biện pháp riêng. Cũng không nên coi mọi cách nói lạ trong một bài thơ là nghĩa mới đã được toàn cộng đồng dùng; trước hết xác định đó là cách biểu đạt trong ngữ cảnh đang đọc.
Ví dụ từ nghĩa đến tác dụng
Ngữ liệu giả định do BTVN biên soạn: “Sau cuộc trao đổi, trong lòng Minh vẫn còn chút lăn tăn.”
Lăn tăn ở đây không tả gợn nước trước mắt mà chỉ những băn khoăn nhỏ chưa hết. Các từ trong lòng và sau cuộc trao đổi giúp chọn nghĩa. Nếu chỉ giải thích gợn nhẹ trên mặt nước thì chưa phù hợp câu.
Ngữ liệu thơ BTVN: “Gió ghé cửa hỏi thăm hàng cây.” Ghé và hỏi thăm gán hành động giao tiếp của người cho gió, tạo nhân hoá. Nhờ vậy cơn gió được cảm như một người quen nhẹ nhàng, thân thiết; câu này không tả gió thực sự có khả năng nói. Tác dụng nêu được đối tượng, đặc điểm và sắc thái, không chỉ gọi tên nhân hoá.
Củng cố kiến thức
Nghĩa nào phù hợp lăn tăn trong câu ví dụ?
Câu nói trạng thái trong lòng, không tả nước.
Đúng: nghĩa phù hợp các từ đi cùng.
Không có mức độ mạnh ấy.
Vẫn còn trái với hoàn toàn hết.
Lời giải
Đáp án B. Dựa vào trong lòng và ngữ cảnh sau trao đổi, lăn tăn chỉ sự băn khoăn. Không bê nghĩa về gợn nước sang mọi trường hợp; nghĩa được lựa chọn theo quan hệ trong câu.
Củng cố kiến thức
Cách giải thích nào đầy đủ hơn cho câu thơ BTVN?
Phải xét từng ngữ cảnh, không khái quát mọi câu.
Đây là cách biểu đạt hình tượng, không phải chứng cứ khoa học.
Đúng: nêu dấu hiệu và sắc thái được tạo.
Nhận xét còn quá chung.
Lời giải
Đáp án C. Hỏi thăm là hành động của người được gán cho gió. Từ dấu hiệu ấy, nhận xét cảnh gần gũi như gặp người quen có cơ sở; vừa nhận biện pháp vừa giải thích được hiệu quả trong câu.