Bài nói hướng đến người nghe cụ thể
Diễn văn nghị luận thường được trình bày trong một hoàn cảnh, trước những người nghe xác định. Người nói cần làm rõ vấn đề, tạo lí do cùng quan tâm và hướng tới hành động. Cách xưng hô, câu hỏi, lời nhấn mạnh góp phần thuyết phục, nhưng vẫn cần đọc những căn cứ được nêu.
Khi bài đi từ nguy cơ sang khả năng ứng phó rồi trách nhiệm, không coi đoạn giải pháp là một phần rời. Nó trả lời câu hỏi phải làm gì trước tình hình đã trình bày. Cần phân biệt ai có thể làm việc nào; một hành động nhỏ không thay toàn trách nhiệm của các chủ thể lớn.
Phân biệt điều đã xảy ra, lời dự báo có điều kiện, kế hoạch và lời kêu gọi. Nếu văn bản nói nếu không thay đổi thì có nguy cơ, không viết lại thành kết quả chắc chắn đã xảy ra. Uy tín của người nói giúp hiểu vị thế, không làm mọi suy luận miễn kiểm chứng.
Ví dụ mạch bài phát biểu về khí hậu
Phân tích do BTVN biên soạn theo bản trích bài phát biểu năm 2018 của An-tô-ni-ô Gu-tê-rét, Huy Toàn dịch, trong SGK:
Mở đầu đặt biến đổi khí hậu thành vấn đề cấp thiết. Tiếp đó, các biểu hiện và tác động được đưa ra làm căn cứ cho lời cảnh báo; bài chuyển sang những hướng ứng phó rồi nhấn trách nhiệm của lãnh đạo, các tổ chức và cộng đồng. Lời thúc giục cuối có quan hệ với toàn mạch, không chỉ là câu cảm thán tạo lo sợ.
Bài cũng nói tới khả năng hành động, không kết luận nhân loại hoàn toàn không còn cách ứng phó. Khi phân tích, cần giữ điều kiện của lời dự báo và mốc thời gian năm 2018; các từ hôm nay, năm tới trong diễn văn được hiểu từ thời điểm ấy. Ví dụ này đọc cách lập luận, không dùng những dự báo trong bản trích làm báo cáo khí hậu hiện hành.
Củng cố kiến thức
Cách đọc nào giữ đúng quan hệ giữa cảnh báo và giải pháp?
Đúng: các phần cùng triển khai vấn đề.
Lời cuối dựa trên phần lập luận trước.
Văn bản vừa cảnh báo vừa nêu hướng ứng phó.
Trách nhiệm cần xét theo khả năng, phạm vi từng chủ thể.
Lời giải
Đáp án A. Nguy cơ tạo lí do phải hành động; phần giải pháp và phân trách nhiệm cho thấy lời kêu gọi hướng tới việc gì. Đọc nối các phần tránh biến diễn văn thành lời gây sợ hoặc một lời hứa dễ dàng.
Củng cố kiến thức
Khi gặp hôm nay trong bài phát biểu năm 2018, cần hiểu thế nào?
Ngữ cảnh gốc không đổi theo ngày đọc.
Năm bản dịch và thời điểm phát biểu khác nhau.
Đúng: từ chỉ thời gian phụ thuộc hoàn cảnh lời nói.
Từ ấy không tự xác nhận kết quả dự báo.
Lời giải
Đáp án C. Thời gian trong lời được gắn với hoàn cảnh diễn văn. Đặt lại đúng mốc giúp tách việc phân tích văn bản lịch sử với mô tả hiện tại; nếu cần nói hôm nay thật sự, phải dùng thông tin mới đã kiểm.