Nhận diện rồi còn phải đánh giá
Thông tin khách quan nói tới sự việc, dữ kiện có thể đối chiếu với thực tế hoặc nguồn: thời gian, số lượng, kết quả quan sát, nghiên cứu. Ý kiến chủ quan thể hiện suy nghĩ, đánh giá, cảm xúc hoặc đề xuất của người viết. Dấu hiệu như tôi cho rằng, nên, đáng lo giúp nhận diện, nhưng có ý kiến không dùng các từ ấy.
Một câu chứa số chưa mặc nhiên là sự thật đáng tin; cần kiểm nguồn, cách thu thập, thời điểm, phạm vi. Một nhận định chủ quan cũng không mặc nhiên sai: nó có thể hợp lí nếu căn cứ rõ và suy luận phù hợp. Phân biệt hai cách trình bày để biết điều nào cần kiểm dữ kiện, điều nào cần xét lập luận.
Một câu có thể kết hợp dữ kiện với đánh giá. Khi đó tách phần được nêu như sự việc khỏi lời nhận xét. Nếu chỉ quan sát một nhóm, không lấy làm bằng chứng đủ để kết luận mọi học sinh ở mọi nơi; nếu nói nên làm, không biến thành việc đã làm.
Ví dụ một tình huống, ba loại lời
Tình huống giả định do BTVN biên soạn, không là khảo sát thật:
Trong một buổi làm việc được mô tả cho bài tập, nhóm có 4 thành viên; 2 thành viên chưa nhận được lịch mới khi hoạt động bắt đầu.
“Có 2 trong 4 thành viên chưa nhận lịch mới” đưa dữ kiện trong tình huống. “Cách gửi lịch hiện tại còn bất tiện” là đánh giá cần giải thích từ việc người nhận chưa được báo. “Nhóm nên xác nhận đã nhận lịch trước buổi làm” là đề xuất, chưa là kết quả thực hiện.
Từ dữ kiện ấy có thể bàn việc gửi lịch của nhóm, nhưng kết luận mọi học sinh đều thiếu trách nhiệm vượt phạm vi. Muốn nói nguyên nhân do lười cũng cần căn cứ khác; chưa nhận lịch không tự chứng minh thái độ ấy.
Củng cố kiến thức
Câu nào là đề xuất, không phải kết quả đã xảy ra?
Được cho như dữ kiện của tình huống.
Được cho như dữ kiện, không lời khuyên.
Đúng: nên nêu hướng hành động.
Đây là tình tiết đã được nêu.
Lời giải
Đáp án C. Nên thể hiện phương án người viết đề nghị. Những câu khác nhắc điều tình huống cho biết; không thể viết nhóm đã xác nhận lịch chỉ vì bài nói họ nên làm như vậy.
Củng cố kiến thức
Nhận xét nào đúng cách đánh giá dữ kiện và ý kiến?
Con số vẫn có thể thiếu hoặc sai nguồn.
Ý kiến có thể đúng và được chứng minh.
Đã vượt phạm vi quan sát.
Đúng: nhận diện đi cùng bước đánh giá.
Lời giải
Đáp án D. Phân loại không tự là chứng nhận đúng/sai. Kiểm dữ kiện và đánh giá lập luận là hai việc cần phối hợp; trong ví dụ, số 2/4 không đủ chứng minh một kết luận về mọi học sinh.