Một trò mua vui chi phối cả gia đình
**Dế chọi** của **Bồ Tùng Linh**, bản dịch **Cao Tự Thanh**, kể chuyện vào đời Tuyên Đức nhà Minh, tại huyện Hoa Âm, tỉnh Thiểm Tây. Những mốc cụ thể đặt chuyện lạ bên một đời sống xã hội có vua, quan và người dân.
**Vua thích chọi dế → quan tìm cách nộp dế lên vua → dân bị ép nộp dế.** Thành bị buộc làm lí chính, một chức dịch trong làng; không đáp ứng được yêu cầu thì bị đánh, gia đình túng quẫn. Dế quý bắt được lại bị con làm chết; vì sợ, đứa trẻ bỏ chạy rồi rơi xuống giếng. Khi sắp lo chôn, cha mẹ phát hiện con còn sống, nhưng thần trí ngây ngốc.
Sau đó xuất hiện con dế nhỏ khác thường, chọi thắng cả dế lớn và gà, được đưa lên vua. Thành được thưởng, được nâng đỡ, gia đình giàu có. Con trai bình phục và kể mình từng hoá thành con dế.
Đặt **chịu khổ vì dế** bên **đổi đời nhờ dế**, có thể nhận ra điều phi lí: vui buồn, sống còn của con người bị lệ thuộc vào trò tiêu khiển và quyền lực tuỳ tiện.
Chuyện lạ làm nổi bật chuyện đời
Phân tích do BTVN biên soạn theo SGK/SGV.
**Bức vẽ chỉ chỗ tìm dế** xuất hiện khi Thành bế tắc, giúp anh tìm được dế quý. **Con trai hoá thành dế** lại mở lối thoát sau tai hoạ. Hai việc nối với những bước ngoặt số phận, làm câu chuyện hấp dẫn và đẩy diễn biến tới kết thúc.
Tuy nhiên, thoát cảnh khốn cùng bằng một phép lạ không làm yêu cầu nộp dế trở nên hợp lí. Việc quan lại cũng được hưởng thưởng còn cho thấy lợi ích đi qua cả hệ thống quyền lực đã gây khổ cho dân.
Vì vậy, kết thúc giàu sang không chỉ đem lại niềm vui cho một gia đình. Đặt nó trong toàn truyện, người đọc thấy rõ sự bất trắc và phi lí của xã hội được miêu tả. Đó là căn cứ để hiểu tiếng cười châm biếm, sự phê phán ẩn trong cách kể.
Củng cố kiến thức
Sự đối lập giữa hai cảnh đời gia đình Thành chủ yếu làm rõ điều gì?
Truyện không hướng dẫn con đường học tập ấy.
Đúng: cả khổ và giàu đều bị gắn với việc nộp dế.
Cảnh túng quẫn, đánh đập và tai hoạ được kể rõ.
Ban thưởng cho một nhà không xoá tính tuỳ tiện.
Lời giải
Đáp án B. Gia đình Thành có thể lâm tai hoạ vì thiếu dế rồi trở nên giàu có nhờ một con dế lạ. Hai thái cực làm nổi bật sự chi phối vô lí của trò tiêu khiển cung đình đối với đời sống dân chúng. Cần giữ cả hai phần khi hiểu kết thúc.
Củng cố kiến thức
Cách giải thích nào làm rõ vai trò hai yếu tố kì ảo trong ví dụ?
Cả bức vẽ và dế lạ đều gắn với nhu cầu thoát nạn.
Hai yếu tố làm thay đổi diễn biến.
Tai hoạ trong truyện cho thấy điều ngược lại.
Đúng: nối chi tiết lạ với cốt truyện và ý nghĩa.
Lời giải
Đáp án D. Bức vẽ dẫn tới dế quý; việc hoá thành dế dẫn tới thoát nạn và được thưởng. Chúng cùng tác động lên số phận gia đình Thành. Nhưng việc đời sống phải trông vào điều lạ ấy càng làm rõ sự bất thường của xã hội được kể.