Nhận ra cách kết hợp, không chỉ tìm từ giống nhau
**Nói lái** tạo tổ hợp âm mới bằng cách hoán đổi những thành phần âm thanh của các tiếng trong một tổ hợp. Cần đặt hai tổ hợp cạnh nhau để nghe và chỉ ra sự biến đổi. Đây không đơn giản là đổi chỗ nguyên các từ.
Chẳng hạn, **cá đối – cối đá** có sự hoán đổi phần vần và thanh giữa các tiếng, còn các phụ âm đầu c, đ được giữ. Nếu chỉ đảo thứ tự nguyên từ cá đối thì được đối cá, không phải cối đá.
Một cách chơi chữ khác là dùng **các từ cùng trường nghĩa**. Các từ cùng liên quan tới một phạm vi sự vật được đặt trong lời nói có dụng ý, tạo liên tưởng nối tiếp hoặc bất ngờ. Muốn phân tích, cần nêu phạm vi chung và tác dụng của sự kết hợp trong cả câu; không chỉ liệt kê những từ có liên quan.
Hai cách tạo liên tưởng trong ca dao
Các ngữ liệu dưới đây được dẫn trong SGK.
**Nói lái:**
Con cá đối bỏ trong cối đá;
Con mèo cái nằm trên mái kèo.
Đặt cá đối bên cối đá, có thể nhận ra cá đổi phần vần và thanh với đối để thành cối, còn đối thành đá. Tổ hợp mới vẫn có nghĩa nên sự gần gũi về âm tạo nét dí dỏm. Cặp mèo cái–mái kèo trong dòng tiếp theo cũng được tạo theo cách nói lái.
**Từ cùng trường nghĩa:**
Thấy nếp thì lại thèm xôi,
Ngồi bên thúng gạo nhớ nồi cơm thơm.
Nếp–xôi, gạo–cơm đều thuộc phạm vi lương thực, món ăn; mỗi cặp còn gợi quan hệ nguyên liệu và món nấu từ nguyên liệu ấy. Những từ thèm, nhớ nối các hình ảnh, tạo một chuỗi liên tưởng tự nhiên mà thú vị. Cách dùng từ làm lời ca dao có nét hóm hỉnh, không phải một danh sách thực phẩm rời nhau.
Trong cả hai trường hợp, sự khéo léo nằm ở **cách đặt các từ vào câu**, chứ không chỉ ở việc có âm gần nhau hoặc có cùng trường nghĩa.
Củng cố kiến thức
Vì sao cá đối–cối đá là nói lái, không phải chỉ đảo thứ tự nguyên từ?
Đúng: cần xét phần âm được đổi giữa các tiếng.
Đảo nguyên từ sẽ thành đối cá.
Sự liên hệ về âm là cơ sở của nói lái ở đây.
Số tiếng không đủ để xác định biện pháp.
Lời giải
Đáp án A. Ở cá đối–cối đá, phụ âm đầu c, đ vẫn giữ vị trí; phần vần và thanh được hoán đổi, tạo hai tiếng mới. Đó là biến đổi thành phần âm thanh, khác với đổi thứ tự nguyên từ. Hai tổ hợp có nghĩa khiến lối nói thêm dí dỏm.
Củng cố kiến thức
Nhận xét nào giải thích đúng cách dùng nếp, xôi, gạo, cơm trong hai câu ca dao?
Cùng trường nghĩa không có nghĩa là đồng âm.
Các từ không tạo những cặp trái nghĩa.
Thèm và nhớ giúp nối mạch liên tưởng.
Đúng: gắn quan hệ nghĩa với cách triển khai lời ca dao.
Lời giải
Đáp án D. Nếp liên hệ với xôi, gạo liên hệ với cơm; các từ cùng thuộc phạm vi lương thực và món ăn. Hai động từ thèm, nhớ nối chúng thành chuỗi liên tưởng. Lời ca dao nhờ vậy có nét hóm hỉnh, không chỉ liệt kê những từ cùng trường nghĩa.