Từ đặc điểm ngôn ngữ đến liên tưởng
Chơi chữ vận dụng đặc điểm âm, nghĩa hoặc cách kết hợp từ một cách khéo léo để tạo liên tưởng bất ngờ, thú vị. Có thể dùng đồng âm, gần âm, nói lái, điệp âm hoặc các từ đồng nghĩa, trái nghĩa, cùng trường nghĩa.
Cần chỉ phần lời được khai thác, các nghĩa hoặc âm có quan hệ gì và hiệu quả đối với điều muốn nói. Không phải cứ hai từ giống âm xuất hiện là phải gọi chơi chữ: có thể chỉ lặp bình thường. Cũng không cần lời nào cũng hài hước mới có cách chơi chữ.
Khi dùng trong giao tiếp, xét người nghe và mục đích. Liên tưởng dí dỏm không nên biến thành cách xúc phạm tên hoặc đặc điểm của người thật.
Ví dụ hai nghĩa của chín trong một câu tục ngữ
Câu tục ngữ được dùng làm ví dụ trong SGK:
“Một nghề cho chín còn hơn chín nghề.”
Phân tích do BTVN biên soạn: “chín” ở phần đầu chỉ làm đến mức thành thạo, thuần thục; “chín” ở phần sau là số chín. Cùng âm nhưng khác nghĩa tạo lời cô đúc, dễ nhớ. Câu đề cao làm nghề cho vững, không khuyên đếm đúng chín nghề trong mọi tình huống.
Muốn giải thích tác dụng, cần nói rõ hai nghĩa và điều khuyên. Chỉ ghi “lặp chín hai lần” mới quan sát âm, chưa hiểu vì sao sự lặp tạo liên tưởng.
Củng cố kiến thức
Hai tiếng chín trong câu ví dụ khác nhau thế nào?
Đúng: đồng âm, khác nghĩa trong hai phần.
Không đúng nghĩa phần một nghề cho chín.
Câu không bàn về trái cây.
Không phải những nghĩa của chín ở đây.
Lời giải
Đáp án A. Phải đọc kết hợp: “cho chín” nói về mức độ làm nghề, còn “chín nghề” nêu số lượng. Cách đối chiếu âm giống với nghĩa khác làm lời khuyên về sự thuần thục nổi bật.
Củng cố kiến thức
Cách phân tích nào đã làm rõ tác dụng chơi chữ?
Đếm chưa giải thích nghĩa và hiệu quả.
Lặp có thể phục vụ mục đích khác.
Đúng: nối thủ pháp với ý nghĩa lời khuyên.
Không biến tục ngữ thành quy định tuyệt đối.
Lời giải
Đáp án C. Sự khác nghĩa tạo tính dí dỏm, cô đúc, giúp nhớ lời khuyên về làm việc vững vàng. Phân tích không chỉ nêu thuật ngữ hoặc đổi lời khuyên thành một quy định áp cho mọi lựa chọn.