Cùng âm chưa chắc cùng yếu tố mang nghĩa
Nhiều từ Hán Việt được cấu tạo từ những yếu tố có nghĩa. Một yếu tố thường không dùng độc lập như một từ trong câu, mà tham gia tạo từ. Hiểu nghĩa các yếu tố giúp giải thích từ, nhưng vẫn cần xét nghĩa của toàn từ và ngữ cảnh.
Có các yếu tố Hán Việt đồng âm mà nghĩa khác nhau, không thể suy từ một từ sang mọi từ có tiếng cùng âm. Chẳng hạn, “thuỷ” trong thuỷ lực liên quan nước, còn “thuỷ” trong khởi thuỷ liên quan sự bắt đầu. Không xem hai nghĩa ấy là một chỉ vì viết cùng tiếng.
Khi gặp từ chưa rõ, đọc câu, tách yếu tố có căn cứ rồi kiểm nguồn giải nghĩa. Tránh tách theo âm nghe giống hoặc tự đoán nghĩa từng tiếng để tạo một nghĩa toàn từ không có thật.
Ví dụ ba nghĩa của tiếng gian
Ví dụ được BTVN diễn giải theo hướng dẫn SGK/SGV:
| Từ | Nghĩa yếu tố “gian” trong từ |
|---|---|
| Gian trá | Lừa dối, xảo trá |
| Trung gian | Ở giữa |
| Gian nan | Khó khăn, vất vả |
Câu minh hoạ do BTVN biên soạn: “Nhờ người trung gian chuyển lời, hai bên hiểu rõ đề nghị hơn.” Ở đây “trung gian” nói về vai trò ở giữa để kết nối; không có căn cứ gắn người ấy với sự gian trá.
Các yếu tố đồng âm trong bảng mang nghĩa khác nhau. Khi giải một từ, phải chọn đúng yếu tố theo nghĩa toàn từ; không chỉ thấy tiếng “gian” rồi nhận là xấu.
Củng cố kiến thức
Trong câu minh hoạ, “gian” trong “trung gian” gắn với nghĩa nào?
Đây là nghĩa của yếu tố ở gian trá, không phải trung gian.
Đúng: vai trò ở giữa giúp chuyển lời.
Nghĩa ấy phù hợp gian nan.
Không phải nghĩa trong bảng của trung gian.
Lời giải
Đáp án B. Câu đặt người ấy vào vai trò nối hai bên bằng việc chuyển lời. Nghĩa toàn từ và tình huống cùng xác định “gian” là ở giữa; không lấy nghĩa từ gian trá áp vào vì hai tiếng cùng âm.
Củng cố kiến thức
Cặp nào minh hoạ hai yếu tố “thuỷ” đồng âm nhưng khác nghĩa?
Hai từ này dùng nghĩa liên quan nước.
Hai từ này chưa thể hiện hai nghĩa đang phân biệt.
Hai từ này cùng hướng nghĩa ban đầu.
Đúng: cùng âm nhưng hai nghĩa khác nhau.
Lời giải
Đáp án D. Thuỷ lực gắn với nước, khởi thuỷ với sự bắt đầu. Hai yếu tố cùng âm không vì thế mang một nghĩa; những cặp còn lại đều đặt cạnh các từ cùng nhóm nghĩa, chưa minh hoạ sự khác biệt ấy.