Hiểu cả cụm rồi kiểm cách vận dụng
Thành ngữ là cụm từ có cấu tạo tương đối ổn định, biểu đạt một ý nghĩa hoàn chỉnh và thường có tính hình tượng. Với thành ngữ có yếu tố Hán Việt, có thể tìm nghĩa các yếu tố để hiểu hình ảnh, nhưng nghĩa dùng trong giao tiếp cần xét cả cụm.
Chẳng hạn, “đồng sàng dị mộng” gợi cùng giường nhưng khác giấc mộng; trong cách dùng, nó chỉ những người cùng làm hoặc ở gần nhau nhưng không cùng mục đích, ý hướng. “Chúng khẩu đồng từ” chỉ nhiều người cùng nói một lời như nhau. Không lấy hình ảnh mặt chữ làm nghĩa duy nhất.
Muốn dùng đúng, xác định tình huống có khớp ý nghĩa không và sắc thái có hợp người nghe không. Thành ngữ cô đọng không thay cho lí lẽ hoặc bằng chứng; gọi một nhóm “đồng sàng dị mộng” cần có căn cứ về mục đích khác nhau, không chỉ vì khác cách thực hiện.
Ví dụ khác phương án chưa chắc khác mục đích
Tình huống giả định do BTVN biên soạn: An và Bình cùng muốn giữ phòng học gọn. An muốn dùng kệ, Bình muốn dùng hộp; hai người đang bàn cách bố trí. Chưa thể chỉ từ khác phương án mà gọi họ “đồng sàng dị mộng”, vì mục đích chung vẫn là giữ phòng gọn.
Tình huống khác: hai nhân vật cùng tham gia làm một sản phẩm, nhưng một người muốn cung cấp thông tin trung thực, người kia chỉ muốn phô trương và cố giấu thông tin sai. Nếu mạch chuyện làm rõ các ý hướng trái nhau, dùng “đồng sàng dị mộng” có căn cứ hơn.
Các tình huống giúp kiểm nghĩa toàn cụm. Cần phân biệt bất đồng về cách làm với khác mục đích; không dùng thành ngữ như nhãn chê người khác khi chưa hiểu điều họ muốn.
Củng cố kiến thức
Vì sao khác ý dùng kệ hay dùng hộp chưa đủ để gọi An và Bình “đồng sàng dị mộng”?
Nghĩa vận dụng rộng hơn hình ảnh mặt chữ.
Trao đổi có thể có ý kiến khác.
Đúng: phân biệt mục đích và cách thực hiện.
Thành ngữ biểu đạt ý nghĩa hoàn chỉnh.
Lời giải
Đáp án C. Thành ngữ hướng vào sự không cùng mục đích, ý hướng dù cùng việc. Dữ kiện hiện có chỉ cho thấy cách bố trí khác nhau; chưa chứng minh hai người muốn những điều đối lập, nên không vội gắn nhãn.
Củng cố kiến thức
Nghĩa của “chúng khẩu đồng từ” là gì?
Đúng: chúng là nhiều, khẩu là miệng, đồng từ là lời giống nhau; cần hiểu toàn cụm.
Không phải nghĩa của thành ngữ.
Đó là hướng nghĩa đồng sàng dị mộng.
Đó gần với độc nhất vô nhị, không phải cụm đang hỏi.
Lời giải
Đáp án A. Có thể dùng nghĩa yếu tố làm điểm tựa: nhiều miệng cùng một lời. Nghĩa toàn cụm chỉ nhiều người nói giống nhau; nó chưa tự bảo đảm lời ấy đúng, vì độ đúng vẫn cần căn cứ riêng.