Giải thích phải trả lời vì sao và bằng căn cứ nào
Chọn một hiện tượng trong phạm vi tìm hiểu được. Ghi tên, biểu hiện, điều cần giải thích, căn cứ khoa học và tác động đối với đời sống. Đọc tài liệu phù hợp, ghi nguồn; không tự đoán nguyên nhân từ hình dạng, không làm các thử nghiệm nguy hiểm để có trải nghiệm.
Lập dàn ý: mở bài giới thiệu hiện tượng; thân bài mô tả biểu hiện, giải thích quá trình hoặc nguyên nhân, nêu ảnh hưởng phù hợp; kết bài khái quát điều rút ra. Sắp xếp để người đọc đi từ điều quan sát được tới lí do và ý nghĩa. Giải thích thuật ngữ trước hoặc ngay khi dùng.
Khi viết, làm rõ quan hệ bằng lời và thông tin chính xác. Có thể dùng ảnh, bảng, sơ đồ nếu trực tiếp giúp hiểu, kèm chú thích và nguồn. Khi chỉnh, kiểm mỗi nhận định nguyên nhân có căn cứ, số liệu đủ đơn vị–thời điểm, hình khớp nội dung, tránh biểu cảm lấn át giải thích. Chưa kiểm được chi tiết thì bỏ hoặc tiếp tục tìm nguồn, không thêm cho bài dài.
Ví dụ từ hình dạng cột đá đến lời giải thích
Minh hoạ phương pháp do BTVN biên soạn, tham khảo cách tổ chức bài “Ghềnh Đá Đĩa” trong SGK; không nhận có chuyến khảo sát của BTVN:
Miêu tả: có những khối đá dạng cột nằm cạnh nhau. Câu này cho hình dung, chưa trả lời vì sao tạo cột.
Đoạn giải thích khái quát: dung nham nguội và kết tinh thành đá; quá trình nguội làm thể tích co lại, tạo ứng suất kéo và vết nứt. Trong những điều kiện phù hợp, hệ vết nứt chia khối đá thành các cột. “Ứng suất kéo” ở đây chỉ tác động bên trong khối đá liên quan sự co lại, có thể làm đá nứt. Không kết luận mọi cột đều đúng sáu cạnh hoặc cứ nguội là có hình cột hoàn hảo.
Cơ chế khái quát đã đối chiếu mô tả của [Cơ quan Khảo sát Địa chất Hoa Kỳ về cột đá bazan](https://www.usgs.gov/media/images/basalt-columns-along-us-highway-26). Nguồn này giải thích cơ chế chung, không tự xác nhận tuổi, kích thước hoặc lịch sử riêng Ghềnh Đá Đĩa. Bài hoàn chỉnh còn cần tìm thông tin phù hợp về địa điểm nếu chọn viết địa điểm ấy.
Củng cố kiến thức
Điều nào làm đoạn giải thích khác câu chỉ miêu tả cột đá?
Biểu cảm không trả lời cơ chế.
Tên không thay giải thích.
Đúng: chỉ ra quan hệ quá trình–kết quả.
Tuyệt đối hoá không được nguồn hỗ trợ.
Lời giải
Đáp án C. Miêu tả trả lời thấy hình dạng gì; giải thích nối điều kiện và quá trình với kết quả. Đoạn đi từ nguội, co lại tới nứt và hình cột, có nguồn cho cơ chế; không chỉ tăng từ gợi vẻ đẹp.
Củng cố kiến thức
Có nguồn về cơ chế cột đá nói chung, điều gì chưa thể tự khẳng định?
Đúng: cơ chế chung không xác minh mọi chi tiết địa điểm.
Đó là thông tin cơ chế đã đối chiếu.
Đây là yêu cầu phương pháp.
Giải thích thuật ngữ giúp mạch rõ.
Lời giải
Đáp án A. Mỗi nguồn hỗ trợ một phạm vi nhận định. Tài liệu về cơ chế chung không cho tuổi hoặc kích thước tại địa điểm khác; cần nguồn thích hợp cho các dữ kiện riêng. Không chuyển việc kiểm một ý thành đã kiểm toàn bài.