Chọn theo điều cần diễn đạt
Bốn loại thành phần biệt lập phục vụ những nhu cầu khác nhau:
| Loại | Chức năng chính |
| --- | --- |
| Tình thái | Thể hiện thái độ, cách đánh giá sự việc. |
| Cảm thán | Bộc lộ trực tiếp cảm xúc. |
| Gọi–đáp | Tạo lập, duy trì quan hệ giao tiếp. |
| Chêm xen | Bổ sung, giải thích, bình luận thêm. |
Khi viết, xác định điều cần bổ sung rồi lựa chọn từ ngữ phù hợp. Một đoạn trình bày suy nghĩ có thể cần tình thái và chêm xen; một lời thoại có thể cần gọi–đáp và cảm thán. Không cần đưa đủ bốn loại vào mọi đoạn.
Sau khi viết, đọc lại cả câu để kiểm tra quan hệ giữa phần biệt lập và phần sự việc; dùng dấu câu giúp ranh giới rõ ràng.
Từ một cách hiểu truyện đến cuộc trao đổi
Ví dụ do BTVN biên soạn:
“Có lẽ, mỗi lần đọc lại câu chuyện, Lan lại nhận ra một điều mới. Nhân vật người mẹ – người lặng lẽ vá chiếc cặp cũ – khiến Lan nghĩ nhiều hơn về sự chăm sóc hằng ngày.”
**“Có lẽ”** thể hiện cách phỏng đoán của người viết. **“Người lặng lẽ vá chiếc cặp cũ”** bổ sung thông tin về nhân vật người mẹ. Hai thành phần này phù hợp với đoạn nêu suy nghĩ và giúp người đọc hiểu sắc thái, đối tượng đang được nói tới.
Chuyển sang lời trao đổi: **“Lan ơi, chi tiết nào khiến câu chuyện đáng nhớ?”** Lời gọi tạo quan hệ giao tiếp. Nếu đáp **“Ôi, mình nhớ nhất cảnh mẹ ngồi khâu dưới đèn!”**, “ôi” bộc lộ xúc động trước một chi tiết.
Mỗi thành phần có một việc riêng. Gọi đúng tên cần đi cùng giải thích tác dụng cụ thể: phỏng đoán điều gì, chú thích cho ai, gọi ai, bộc lộ cảm xúc trước việc nào.
Củng cố kiến thức
Cặp phân loại nào đúng với đoạn văn hai câu đầu?
“Có lẽ” thể hiện đánh giá; phần sau chú thích nhân vật, không gọi.
Đúng: hai chức năng được phân biệt rõ.
Không có lượt đáp hay đánh giá sự việc trong phần chú thích.
Phương án không phù hợp chức năng hai phần.
Lời giải
Đáp án B. “Có lẽ” cho biết người viết phỏng đoán về việc Lan nhận ra điều mới khi đọc lại. Phần giữa hai gạch ngang bổ sung đặc điểm nhận diện nhân vật người mẹ. Vì vậy, chúng lần lượt là thành phần tình thái và thành phần chêm xen.
Củng cố kiến thức
Cách vận dụng nào phù hợp khi viết một đoạn nêu suy nghĩ về tác phẩm?
Không có yêu cầu dùng đủ bốn loại trong mọi đoạn.
Dấu câu chưa đủ xác định chức năng.
Đúng: dùng thành phần biệt lập nhằm giúp diễn đạt phù hợp.
Cảm thán không thay nhận xét và lí giải.
Lời giải
Đáp án C. Thành phần biệt lập làm rõ thái độ, cảm xúc, quan hệ giao tiếp hoặc thông tin bổ sung. Cần chọn chức năng phù hợp nội dung đang viết; sau đó kiểm cả câu để lời văn rõ và tự nhiên. Việc thêm máy móc các loại không giúp đoạn diễn đạt tốt hơn.