Từ biết kiểu bài đến phân tích có trọng tâm
Đọc kĩ truyện, xác định nội dung chính, chủ đề và một vài nét nghệ thuật nổi bật. Lập dàn ý: mở bài giới thiệu tác giả, tác phẩm, ý kiến khái quát; thân bài triển khai nhận xét bằng lí lẽ và bằng chứng; kết bài khẳng định ý nghĩa, giá trị được phân tích.
Không cần bàn mọi yếu tố trong một bài. Chọn những điểm tiêu biểu như cách kể, đối thoại, tình huống hoặc khắc hoạ nhân vật; giải thích chúng hỗ trợ nhau để làm rõ chủ đề như thế nào. Tóm tắt chỉ để người đọc hiểu phạm vi, không thay việc phân tích.
Mỗi phần triển khai cần có nhận xét, căn cứ, lời giải thích và liên hệ với ý chính. Khi chỉnh, kiểm bằng chứng đúng bản, nguồn lời, sự liên kết giữa các luận điểm, chỗ chỉ khen hoặc kể. Viết một đoạn có trọng tâm rồi đọc lại thường hữu ích hơn thêm nhiều tên biện pháp nhưng không giải thích.
Ví dụ xây hai luận điểm cho bản trích Xe đêm
Dàn ý và đoạn minh hoạ do BTVN biên soạn theo bản trích đã đọc, không chép bài mẫu SGK:
Ý kiến khái quát: bản trích gợi sức mạnh của tưởng tượng gắn với lòng nhân hậu. Luận điểm thứ nhất tập trung hành động trả tiền xe và cuộc trò chuyện hướng tới niềm vui của các cô gái. Luận điểm thứ hai tập trung cách đan đối thoại với suy nghĩ và bối cảnh chuyến xe đêm; giải thích cách kể làm hình tượng có chiều sâu, giàu chất thơ.
Đoạn triển khai: “Việc giúp các cô gái lên xe đặt lời tưởng tượng sau đó trên nền một hành động quan tâm cụ thể. Trong cuộc trò chuyện, nhân vật không chỉ nói về bản thân mà còn hướng tới những điều tốt đẹp dành cho người nghe. Vì thế, trí tưởng tượng được nhìn trong quan hệ với mong muốn đem niềm vui, chứ không phải một cuộc khoe tài đoán trước.”
Đoạn làm rõ một ý bằng các căn cứ liên quan. Bài hoàn chỉnh còn cần phân tích cách kể và nối các ý; không dùng đoạn ngắn này nhận đã hoàn thành mọi yêu cầu.
Củng cố kiến thức
Bước nào giúp dàn ý ví dụ tránh dàn trải?
Không có trọng tâm thì khó giải thích sâu.
Tiểu sử không thay phân tích bản trích.
Đúng: chọn vài phương diện có quan hệ với ý kiến chính.
Lời khen chung không tạo hệ luận điểm.
Lời giải
Đáp án C. Hai phương diện được chọn không tách rời: hành động và lời cho thấy phẩm chất, cách kể làm phẩm chất hiện lên giàu cảm xúc. Cùng hướng tới ý kiến khái quát giúp bài có trọng tâm, thay vì đếm mọi yếu tố nghệ thuật.
Củng cố kiến thức
Nếu một đoạn chỉ kể việc trả tiền rồi chép lời trò chuyện, cần bổ sung điều gì?
Đúng: bằng chứng cần được lí giải.
Độ dài không sửa được thiếu phân tích.
Không chuyển tưởng tượng thành dữ kiện đã xác minh.
Phân tích cần nhận xét được chứng minh.
Lời giải
Đáp án A. Kể và dẫn cung cấp căn cứ nhưng chưa đủ. Phải chỉ ra quan hệ giữa hành động, lời và nhận xét về lòng nhân hậu, trí tưởng tượng, rồi nối với ý chung. Đây là bước chuyển từ tóm tắt sang phân tích.