Hình ảnh cụ thể gợi một nhận xét rộng hơn
Tục ngữ là những câu ngắn gọn, thường có nhịp và hình ảnh, đúc kết kinh nghiệm hoặc nhận xét của nhân dân. Có câu dùng nghĩa trực tiếp, có câu có nghĩa bóng. Khi đọc nghĩa bóng, xác định hình ảnh rồi nối với nhận xét khái quát; không dừng ở từng vật được nhắc.
“Một cây làm chẳng nên non/ Ba cây chụm lại nên hòn núi cao” dùng hình ảnh ít và nhiều để gợi sức mạnh hợp tác. Không đọc con số như một thí nghiệm khẳng định cứ đủ ba người thì mọi việc thành công.
Vận dụng tục ngữ cần phù hợp tình huống. Câu nói kinh nghiệm không thay cho chứng cứ: từ một biểu hiện lo lắng chưa thể lấy “có tật giật mình” để kết luận người ấy đã làm sai. Cần tìm hiểu sự việc, tránh biến lời quen thành nhãn buộc tội.
Ví dụ hiểu lời khuyên và giới hạn
Ví dụ do BTVN biên soạn:
Một nhóm đang làm báo tường. Người có khả năng trình bày, người có khả năng kiểm thông tin, người biết vẽ có thể chia phần và phối hợp. Dùng câu tục ngữ về “ba cây chụm lại” để khuyến khích hợp tác là phù hợp khi giải thích các phần việc hỗ trợ nhau. Không lấy nó làm bằng chứng sản phẩm đã đạt tốt khi chưa làm.
Trong tình huống khác, một người bối rối khi nghe nhắc lỗi đánh máy. Điều ấy có nhiều nguyên nhân; chỉ phản ứng bối rối chưa chứng minh người đó gây lỗi. Nêu “có tật giật mình” có thể diễn tả một cách suy đoán, nhưng không tự xác nhận sự thật về trách nhiệm.
Khi viết nghị luận, tục ngữ có thể gợi cách nhìn; vẫn cần lí lẽ, sự việc có căn cứ và phạm vi phù hợp.
Củng cố kiến thức
Cách vận dụng câu tục ngữ về “ba cây chụm lại” nào phù hợp ví dụ?
Đúng: giải thích nghĩa hợp tác cùng điều kiện thực hiện.
Tục ngữ không phải quy luật bảo đảm theo số người.
Tình huống chưa nêu kết quả đã làm.
Hợp tác vẫn cần kiểm và phối hợp.
Lời giải
Đáp án A. Hình ảnh cùng chụm gợi sự hợp lực, không chỉ cộng số người. Vận dụng cần chỉ các phần hỗ trợ nhau ra sao; việc có ba người chưa chứng minh sản phẩm tốt hoặc đã hoàn thành.
Củng cố kiến thức
Vì sao không dùng “có tật giật mình” như bằng chứng người bối rối đã gây lỗi?
Tục ngữ có thể gợi nhận xét nhưng không thay chứng cứ.
Phản ứng có nguyên nhân, chỉ chưa biết đúng nguyên nhân.
Số đông không tự chứng minh trách nhiệm.
Đúng: tránh biến suy đoán thành kết luận chắc chắn.
Lời giải
Đáp án D. Câu tục ngữ nêu một kiểu kinh nghiệm, không xác nhận mọi người lo lắng đều làm sai. Muốn nhận xét trách nhiệm phải đối chiếu sự việc và căn cứ liên quan; không dùng một nhãn quen để buộc tội.