Phê phán hành vi để hướng tới thay đổi
Chọn một thói xấu có thể hiểu rõ, xác định biểu hiện và phạm vi. Phân biệt hành vi lặp thành thói quen với một lần sơ suất; không từ một việc chưa rõ nguyên nhân mà gắn tính cách xấu cho cả người hoặc nhóm.
Mở bài nêu vấn đề. Thân bài giải thích thói xấu là gì, biểu hiện nào đáng phê phán, tác hại và nguyên nhân ra sao; bảo vệ ý kiến bằng lí lẽ, bằng chứng xác thực. Dự kiến ý kiến khác, trình bày công bằng rồi đối thoại vào điểm cần xem xét. Kết bài khẳng định nhận định có căn cứ, rút bài học và cách thay đổi.
Khi chỉnh, bỏ lời quy chụp, kiểm dữ kiện và quan hệ nhân quả. Không lấy một tai nạn rồi tự quy mọi nguyên nhân cho một thói xấu chưa được chứng minh. Lời phê phán cần đúng mực; mục đích là giúp nhận thức và sửa cách làm, không làm nhục một cá nhân.
Ví dụ phân biệt thiếu chủ kiến với biết lắng nghe
Dàn ý và đoạn minh hoạ do BTVN biên soạn, không phải báo cáo người thật: bàn thói làm theo mọi góp ý mà không suy xét.
Luận điểm: biết lắng nghe không đồng nghĩa bỏ việc tự đánh giá. Lí lẽ: mỗi góp ý có thể từ một mục đích hoặc góc nhìn; người thực hiện phải xét điều gì phù hợp nhiệm vụ. Có thể dùng cách nhà hàng trong “Treo biển” liên tục bỏ thông tin rồi cất biển như dẫn chứng văn học minh hoạ, không làm số liệu chứng minh xã hội hiện nay ai cũng vậy.
Đối thoại với ý khác: “Nghe người khác giúp phát hiện thiếu sót.” Nhận định này có giá trị; điều bị phê phán không phải lắng nghe, mà là làm theo thiếu cân nhắc. Có thể sửa bằng cách hỏi lí do, so với mục đích công việc và thử phương án khi cần.
Đoạn triển khai minh hoạ: “Lắng nghe giúp một phương án được nhìn từ nhiều phía. Tuy nhiên, nếu thay đổi sau mọi lời góp ý mà không xét mục đích, người làm dễ đánh mất điều công việc cần đạt. Vì vậy, cần tiếp thu bằng lí do và căn cứ, không chọn thái độ luôn nghe theo hoặc luôn bác bỏ.”
Củng cố kiến thức
Thói xấu được bài minh hoạ phê phán chính xác là gì?
Lắng nghe có giá trị và không bị phủ nhận.
Đúng: phạm vi phê phán được xác định rõ.
Thay đổi có căn cứ có thể cần thiết.
Hỏi lí do là một cách sửa thái độ máy móc.
Lời giải
Đáp án B. Đọc cả phần đối thoại để thấy bài chấp nhận giá trị của lắng nghe. Điều cần sửa là cách làm theo thiếu suy xét, không phải nghe người khác hoặc thay đổi nói chung; xác định đúng phạm vi giúp tránh quy chụp.
Củng cố kiến thức
Dùng “Treo biển” trong bài nghị luận này nên hiểu thế nào?
Truyện không phải khảo sát hiện tại.
Bài không phủ nhận mọi góp ý.
Đúng: giữ đúng tư cách và chức năng dẫn chứng.
Không được nhận truyện thành trải nghiệm riêng.
Lời giải
Đáp án C. Dẫn chứng văn học giúp người đọc hình dung kiểu hành vi và hậu quả trong truyện. Muốn khẳng định mức phổ biến ở xã hội hiện nay cần nguồn riêng; không từ một truyện suy thành kết luận về mọi người.