Hai nhiệm vụ: trình bày và tiếp nhận
Người nói chọn vấn đề, nêu ý kiến phê phán cùng lí lẽ, ví dụ, cách sửa và điều kiện cần chú ý. Dùng dàn ý ngắn, đánh dấu điểm quan trọng; không đọc nguyên một bài viết dài mà bỏ người nghe. Giọng đúng mực, có thể dùng nét hài hước phù hợp nhưng không nhắm chế giễu người thật.
Người nghe xác định vấn đề, ghi luận điểm, căn cứ, điểm giới hạn và hướng thay đổi. Có thể dùng từ khoá, gạch đầu dòng hoặc sơ đồ. Ghi riêng câu hỏi và suy nghĩ của mình để không đưa chúng thành ý người nói.
Khi tóm tắt, dùng lời ngắn mà giữ đúng ý và mức độ. Sau đó mới nhận xét điều tán thành, điều chưa rõ hoặc căn cứ cần kiểm. Tóm tắt trung thực là điều kiện để đối thoại, không biến ý có điều kiện thành mệnh lệnh tuyệt đối.
Ví dụ bỏ giới hạn làm sai ý người nói
Bài nói và bản tóm tắt giả định do BTVN biên soạn:
Người nói trình bày: cần tránh làm theo mọi góp ý máy móc. Lắng nghe vẫn có giá trị; người thực hiện nên hỏi lí do, xét mục đích công việc rồi quyết định điều cần sửa. “Treo biển” được dùng như ví dụ văn học.
Tóm tắt A: “Người nói khuyên không nghe góp ý.” Bản này bỏ điều thừa nhận giá trị lắng nghe và đổi phạm vi “làm theo máy móc” thành “không nghe”, nên sai ý.
Tóm tắt B: “Người nói phê phán cách làm theo góp ý thiếu cân nhắc, đề nghị tiếp thu bằng lí do và mục đích; ví dụ văn học là Treo biển.” B giữ ý chính, căn cứ và hướng sửa. Người nghe có thể hỏi thêm khi nào cần thử phương án, nhưng câu hỏi ấy phải ghi riêng là điều muốn trao đổi.
Củng cố kiến thức
Vì sao tóm tắt A sai nội dung?
Tóm tắt được phép ngắn nếu giữ đúng ý.
Không cần chép nguyên, cần giữ nghĩa.
Từ góp ý không phải nguyên nhân lỗi.
Đúng: sai quan hệ và phạm vi ý kiến.
Lời giải
Đáp án D. Người nói vẫn coi lắng nghe có giá trị, chỉ yêu cầu cân nhắc khi làm theo. A bỏ điểm ấy nên đổi nghĩa, không phải sai vì ngắn hoặc dùng lời riêng; tóm tắt phải giữ những giới hạn quan trọng.
Củng cố kiến thức
Khi ghi một thắc mắc riêng, người nghe nên làm gì?
Đúng: phân biệt tiếp nhận với trao đổi.
Làm vậy sẽ sai tư cách thông tin.
Câu hỏi không thay nhiệm vụ nắm ý.
Thắc mắc cần được trao đổi và kiểm căn cứ.
Lời giải
Đáp án A. Bản tóm tắt ghi nội dung đã nghe; câu hỏi riêng là phần chuẩn bị đối thoại. Tách hai phần giúp trình bày trung thực trước khi nhận xét, không gán suy luận của người nghe cho người nói.